Нет перевод по осетински

нет

  • 1
    нет

    нет ещё – нæма

    нет, не пойду – нæй, нæ ацæудзынæн

    входа нет – бацæуæн нæй

    Русско-иронский словарь > нет

  • 2
    нет еще

    Русско-иронский словарь > нет еще

  • 3
    нет исхода

    Русско-иронский словарь > нет исхода

  • 4
    на нет и суда нет

    Русско-иронский словарь > на нет и суда нет

  • 5
    житья мне нет от…

    Русско-иронский словарь > житья мне нет от…

  • 6
    на нем лица нет

    Русско-иронский словарь > на нем лица нет

  • 7
    отбою нет от…

    Русско-иронский словарь > отбою нет от…

  • 8
    сойти на нет

    Русско-иронский словарь > сойти на нет

  • 9
    у меня и в мыслях нет

    Русско-иронский словарь > у меня и в мыслях нет

  • 10
    без

    2. цух, хъаджджын

    без двадцати минут десять – ссæдз минуты цух дæс, ссæдз минуты хъаджджын дæс

    Русско-иронский словарь > без

  • 11
    вовсе

    Русско-иронский словарь > вовсе

  • 12
    волос

    конский волос – бæхы хъис

    Русско-иронский словарь > волос

  • 13
    время

    у меня нет времени – рæстæг мын нæй, нæ мæ æвдæлы

    хорошее время – хорз рæстæг

    свободное время – æвдæлон рæстæг

    на время – рæстæгмæ

    в последнее время – фæстаг рæстæджы

    время покоса – хосгæрдæн афон

    рабочее время – куыстафон

    во время обеда – сихорафон

    не время – афон нæу

    в любое время – цыфæнды афоны

    в то время – уыцы дуджы, уыцы заман

    наше время – мах дуг, нæ дуг

    в настоящее время – ацысахат

    прошедшее время – ивгъуыд афон

    Русско-иронский словарь > время

  • 14
    выбор

    равзæрст, æвзæрст, барæвзар

    выбор пал на него – æвзæрст уый æрцыди, хуыздæрæн уый равзæрстой

    у меня нет выбора – æндæр мадзал мын нæй

    большой выбор – стыр барæвзар

    Русско-иронский словарь > выбор

  • 15
    выразить

    раргом кæнын, равдисын, разæгъын

    нет сил выразить… – мæ бон нæу йæ разæгъын

    Русско-иронский словарь > выразить

  • 16
    еще

    пойди еще раз – иу хатт ма ацу

    я покормлю еще коня – æз ма бæхæн холлаг авæрон

    она стала еще красивее – уый ноджы рæсугъддæр сси

    дом сгорел еще в прошлом году – хæдзар нырид фарон басыгъди

    Русско-иронский словарь > еще

  • 17
    житье

    Русско-иронский словарь > житье

  • 18
    зазорный

    в этом нет ничего зазорного – ам худинагæй ницы ис

    Русско-иронский словарь > зазорный

  • 19
    и

    догнать и перегнать – баййафын æмæ фæсте фæуадзын

    и вот настал желанный день – гъемæ мæнæ æрцыд бæллиццаг бон

    и ты здесь? – ды дæр ам дæ?

    и горе, и радость делили пополам – маст дæр æмæ цин дæр дыууæ дихы кодтой

    и полетел бы, да нет крыльев – бæргæ атæхин, фæлæ мын базыртæ нæй

    и на солнце есть пятна – хурыл дæр ис къæмтæ

    так и случилось – тæккæ дæр афтæ рауади

    Русско-иронский словарь > и

  • 20
    исключение

    исключение из списков – номхыгъдтæй ацухкæнын

    нет правила без исключения – æнæ уæлвæтк фæткæвæрд нæй

    Русско-иронский словарь > исключение

Страницы

  • Следующая →
  • 1
  • 2
  • 3

См. также в других словарях:

  • нет бы — нет бы …   Орфографический словарь-справочник

  • нет да — нет да …   Орфографический словарь-справочник

  • нет-с — нет с …   Орфографический словарь-справочник

  • нет — нет …   Русский орфографический словарь

  • нет — нет …   Морфемно-орфографический словарь

  • нет — Несть, недостает, отсутствует, не имеется, и в помине (заводе) нет; вышли, перевелись, пропали. Его нет, он в отсутствии, в отлучке, блистает своим отсутствием. Его и след простыл; ни слуху, ни духу, пропал, да и только; как не бывало. Налицо… …   Словарь синонимов

  • нет — I. частица. 1. Употр. как отрицательный ответ на вопрос или как выражение несогласия (может выступать в качестве предложения; противоп.: да). Есть будешь? Нет. Вы поедете на симпозиум? Нет. Садитесь, пожалуйста. Нет, нет, спасибо. // Внутри речи… …   Энциклопедический словарь

  • нет — сказ., употр. наиб. часто 1. Если у кого либо нет кого либо или чего либо, значит, он этого не имеет. Совсем нет у нас времени. | Денег нет. | У меня нет комплексов. 2. Если кого либо или чего либо нет где либо, значит, этот человек или объект… …   Толковый словарь Дмитриева

  • НЕТ — 1. частица. Употр. при отрицательном ответе на вопрос. Мы остаёмся? Н. Н., не согласен. Решительное, категорическое «нет» (решительный отказ). 2. в знач. сказ., кого (чего). Не имеется в наличии, отсутствует, не существует. Н. сомнений. Н. денег …   Толковый словарь Ожегова

  • НЕТ — гл., безл. от слав. нест, не есть; прош. вр. не было: буд. вр. не будет; не имеется, недостает, отсутствует. У меня нет денег. Летом нет снегу. Нет у Бога немилости. Есть, словцо как мед сладко; нет, словцо что полынь горько! На нет и суда нет. | …   Толковый словарь Даля

  • нет —   Нет и нет или нет да нет или нет как нет (кого чего;разг.) не имеется налицо, не существует вовсе, употребляется для большей выразительности.     Но день протек, и нет ответа, другой настал: все нет как нет. А. Пушкин.   Нет того, чтобы (разг.) …   Фразеологический словарь русского языка

      
Цыбыр     

   дзырдуат

               1.Мæ райгуырæн бæстæ

Ирыстон-Осетия

Уæрæсе- Россия

Дзæуджыхъæу —
Владикавказ

Мæскуы- Москва

Мæ райгуырæн
бæстæ-моя родина

Мæ мад-моя мама

2. Ахуыр кæнæм
салам дæттын.

Райсом-утро     

Хæрзæхсæв-спокойной
ночи

Бон-день

Изæр-вечер

Дæ-твой,твоя,твое

Уæ-ваш,ваша

Æгасцу-здравствуй

Салам-привет

Æгас цæут-здравствуйте

Хæрзбон-до
свидания

Фæндараст-до
свидания

Ном-имя

Куыд-как

Цæрын-живу

3. Базонгæ
 у
æм!

Æз-я ,Ды-ты

Уый-он

Чызг-девочка

Лæппу-мальчик

Саби-ребенок

Базонын-узнать

Мæн фæнды-я хочу

Чи дæ-кто ты

Зæгъ-скажи

Иу-один

Дыууæ-два

Æртæ-три

Цыппар-четыре

Фондз-пять

4. Фыццаг хатт скъоламæ.

Цы-что, мæнæ-вот

Скъола(тæ)-школа

Скъоладзау(тæ)-школьники

Кълас-класс

Урок(тæ)-урок

Ахуыргæнæг-учитель

Ахуырдзау(тæ)-ученики

Директор-директор

Сывæллон-ребенок

Æхсæз-шесть

Авд-семь

Аст-восемь

Фараст-девять

Дæс-десять

5. Нæ
кълас.

Фæйнæг-доска

Мел-мел

Къул-стена

Дуар-дерь

Рудзынг-окно

Бандон-стул

Стъол-стол

Скъапп-шкаф

Дидинæг-цветок

Къуыри-неделя

Къуырисæр-понедельник

Дыццæг-вторник

Æртыццæг-среда

6. Ис мæ
хызыны
абет
æ.

Пенал-пенал

Чиныг-книга

Тетрад-тетрадь

Хызын-портфель

Кърандас (кърандæстæ)-карандаш

Альбом(тæ)-альбом

Фыстхалæн-ластик

Ахорæн(тæ)-краски

Растхахгæнæн-линейка

Кæй-чей,чья,чье

Уарзын-люблю

Цард-жизнь

Зонд-ум

Хæзнадон-сокровищница

Суадон-родник

7.Мах ахуыр кæнæм.

Мах-мы

Ахуыркæнын-учиться

Фыссын-писать

Ми кæнын-делать

Дзурын-говорить

Нымайын-считать

Амонын-объяснять

Хъазын-играть

Иронæвзаг-осетинский язык

Иронæвзаджы урок-урок осетинского языка

Кæсыны урок-урок чтения

Мæтематикæйы урок-урок математики

Фыссыны,зарыны урок-урок письма,пения

Цыппæрæм-четверг,майрæмбон-пятница

Ныв кæныны урок-урок рисования

8.Абон радгæс дæн æз,радгæс!

Радгæс-дежурный

Абон-сегодня

Кусын-работать

Сæрфын-вытирать

Дон кæнын-поливать

Дзуаппдæттын-отвечать

Чъизи-грязный

Иууылдæр-все

Амнæй-отсутствовать

Ам не сты-отсутствуют

Ныртæккæ-сейчас

Дæн-есть

9. Мах хъазæм.

Лæууын-стоять

Бадын-сидеть

Исты- что-нибудь

Порти-мяч

Хъæлдзæг-веселый,весело

Фæлладуадзын-отдыхать

Гæпп
к
æнын-прыгать

10.Нæ
бинонт
æ

Бинонтæ-семья

Дада-дедушка

Фыд-отец

Мад-мать

Æфсымæр-брат

Хо-сестра

Нана-бабушка

Хистæр-старший

Кæстæр-младший

11.Нæ 
бинонтæ
кусынц.

Æхсын-мыть

Æххуыс кæнын-помогать

Æфснайын-убирать

Ауындзын-вешать

Рыг-пыль

Хуыз-цвет

Сырх-красный

Сау-черный

Урс-белый

Бур-желтый

Цъæх,кæрдæгхуыз-
зеленый

Цъæх,æрвхуыз-
синий

Морæ-коричневый

Ныв-картина,рисунок

Мæрзын-подметать

12.Фæлладуадзæн
р
æстæг.

Улæфын-отдыхаю

Бийын-вязать

Кафын-танцевать

Газет(тæ)-газата

Телевизор-телевизор

Ныхаскæнын-разговаривать

Аргъау-сказка

Æмдзæвгæ-стихотворение

13.Мах цæрæм
ам.

Хæдзар-дом

Цар-потолок

Уат-комната

Бынат-место

бирæуæладзыгон
х
æдзар-многоэтажный дом

асинтæ-лестницы

цал-сколько

гыццыл-маленький

стыр-большой

рæсугъд-красивый

фыдынд-некрасивый

ды та-а ты

о –да

нæ-нет

14.Нæ
уазæгуаты
цы ис?

Уазæгуат-гостиная

Тæрхæг-полка

Диван-диван

Астæу-середина

Цур-возле,около

Ауыгъду-висит

Къæлæтджынбандон-кресло

Æви-или

15.Нæ
хуыссæнуаты
цы ис?

Хуыссæнуат-спальня

Ног сынтæг-кровать

Баз-подушка

Гобан-матрас

Хъаццул-одеяло

Дзаумæттыскъапп-шифоньер

Цырагъ-светильник

Кæсæн-зеркало

Фынæй
к
æнын-спать

16.Цы ми кæнæм
н
æ цæлгæнæны?

Цæлгæнæн-кухня

Хæринаг-еда

Пец-печь

Уазалгæнæн-холодильник

Тæбæгъ-тарелка

Къус-миска

Тебæ-сковородка

Цайдан-чайник

Уидыг-ложка

Кард-нож

Вилкæ-вилка

17.Райсомæй
æмæ
из
æрæй
м
æхи æхсын.

Хинайæн-ванна

Найын-купаться

Сапон-мыло

Хисæрфæн-полотенце

Цæсгом-лицо

Къухтæ-руки

Дзыккутæфасын-расчесывать
волосы

Уайтагъд-неожиданно

Исын (райстон)-брать

Æрбацъæх,æрбабон-рассвело

Фын-сон

18.Сабиты уат

Сахат-часы

Хъазæн(тæ)-игрушка

Иту-утюг

Глобус-глобус

Компьютер-компьютер

Орден-орден

Уым-там

19.Фæззæг

Фæззæг-осень

Ралæууыд
ф
æззæг-наступила
осень

Æмбырд кæнын-собирать

Æвæрæнтæ
к
æнын-запасаться

Дыргъ(тæ)-фрукты

Уыг-сова

Сыф(тæ)-лист

Арв-небо

Тар-темный

Бæлас-дерево

Уарыкъæвда-идет
дождь

Нас-тыква

Кæуын-плакать

Æнкъардæй-грустно

Уалдзæг-весна

20.Нæ
кæрты

Кæрт-двор

Мигъ-облако

Уазал-холодно

Фæуазал-похолодало

Хур-солнце

Зæхх-земля

Арæх-часто

Мæй(тæ)-месяц

Исын-беру

Сис-перо,забор

Уынын-видеть

21.Хæдзарон
м
æргътæ

Хæдзарон
м
æргътæ-домашние
птицы

Карк-курица

Хъаз-гусь

Бабыз-утка

Гогыз-индюк

Цъиу-цыпленок

Кæркдон-курятник

Сызгъæринкъоппа-золотой
гребешок

Уидзын-собирать

Пайда-польза

Цоппай кæнын-топтаться
на месте

Хъулон-мулон-пестрый,разноцветный

Бумбули-пух

Коммæкæсын-
слушаться

22.Хæдзарон
ц
æрæгойтæ

Хъуг-корова

Род-теленок

Уæрыкк
æрыччытæ)-ягненок

Бæх(тæ)-лошадь

Байраг (байрæгтæ)-жеребенок

Хæрæг
æрджытæ)-осел

Къæлæу-ослик

Сæгъ-коза

Сæныкк-козленок

Куыдз (куыйтæ)-собака

Къæбыла(тæ)-щенок

Гæды(тæ)-кошка

Гæдыйы
л
æппын-котенок

Æхсыр-молоко

Царв-топленое масло,цыхт-сыр

Хъаймагъ-сметана

23.Боныхъд
зымаджы

Митытъыфыл-снежинка

Хауын-падать

Боныхъад-погода

Арах-часто

Миткъуыбар-снежок

Къуыбыр-горка

Бырын-кататься

24. Æз
уарзын дзоныгъыл бырын

Миткъуыбæрттæ-снежки

Дзоныгъ-санки

Къахдзоныгътæ-лыжи

Къахкъæлæттæ-коньки

Митын лæг-снеговик

Дард-далеко

25.Мæ
фид
æны дæсныйад

Дæсныйад-профессия

Постхæссæг-почтальон

Хæдтæхæг-летчик

Аразæг-строитель

Уæйгæнæг-продавец

Дохтыр-доктор

Дзæбæх
к
æнын-лечить

Уæй
к
æнын-продавать

Рынчын-больной

Хæринаг-еда

Хæринаггæнæг-повар

Шофыр-шофер

26. Мæ
боны ф
æтк

Боны фæтк-режим
дня

Райсомæй-утром

Бонæй-днем

Изæрæй-вечером

Æхсæвы-ночью

Аходæн
х
æрын-завтракать

Сихор хæрын-обедать

Æхсæвæр
х
æрын-ужинать

Схуыссын-ложиться

Цал сахатыл?-во сколько?

Рæстæг
цас у?-сколько времени?

27.Буары хæйттæ

Буар-тело

Сæр-голова

Цæсгом-лицо

Хъус-ухо

Цæст-глаз

Рус-щека

Фындз-нос

Был-губа

Дæндаг-зуб

Æвзаг-язык

Дзых-рот

Фæсонтæ-спина

Къух-рука

Къах-нога

Къæбæлдзыг-кучерявая

Даргъ-длинный

28. Дзаумæтты
дуканийы

Дзаума-вещь

Цас у йæ
аргъ-сколько стоит?

Сом-рубль

Туман-10 рублей

Хæдон-рубашка

Хæлаф-штаны

Къаба-платье

Худ-шапка

Хъуырбæттæн-шарф

Æрмкъухтæ-варежки

Цырыхъхъытæ-сапоги

Æлхæнын-покупать

Раласын-снять

Æвзарын-выбирать

Кæсæнмæ
кæсын
— смотреться в зеркало

Чъынды-жадный

29.Хойрæгты
дуканийы

Хойрæгты
дукани-продуктовый магазин

Барын-взвешивать

Цæхх-соль

Сæкæр-сахар

Æхсыр-молоко

Пырындз-рис

Дзул-хлеб

Дзидза-мясо

Цыхт-сыр

Царв-масло

Кæсаг-рыба

Айк-яйцо

Къафетт-конфета

Кæстæр-младший

Фæрдгуытæ-бусы

30. Нæхи
ц
æттæ
к
æнæм
б
æрæгбонмæ

Куывд-праздник

Хи цæттæ кæнын-готовиться

Лыг кæнын-резать

Фыцын-варить

Стигъын-чистить

Рæвдз кæнын-готовить

Æвæрын-ставить

Уæливых-пирог с сыром

Ссад-мука, арынг-корыто

Картофджын-пирог с картошкой

Насджын-пирог с тыквой

Давонджын-пирог с черемшой

Къабускаджын-пирог с капустой

Лывзæ-мясное рагу, хæрзад-вкусно

Дзыкка-кушанье из муки и сыра                                                                            

Хъæрмхуыпп-суп, мисын-кефир

31. Уалдзæг

Уалдзæг-весна

Хъал кæнын-просыпаться

Ахстон-гнездо

Æрбатæхын-прилететь

Тайын-таять

Хуры тынтæ-лучи солнца

Сылгоймаг-женщина

Тавы хур-греет солнце

Æрттиваг-блестящий

32. Дард балцы

Балц-путешествие

Хæрæг-осел

Трамвай-трамвай

Автобус-автобус

Нау-лодка

Фæндаг-дорога

Рог машинæ-легковая машина

Æнхъæлмæ кæсын-ждать

Хъæрæй-громко

Мыдуаг мита-баловство

Кæстæр –младший

Хистæр –старший

Бынат дæттын-уступать место

33. Мæ
у
æгъд
р
æстæг

Уæгъд
р
æстæг-свободное
время

Æмбал-друг

Уым-там

Арæх-часто

Тезгъо кæнын-гулять

Цæугæдоны
был-на берегу реки

Улæфын-дышать

Сыгъдæг-чистый

Уæлдæф-воздух    

34. Чи цы ми фæкæны
ф
æсурокты?

Фæсурокты-после
уроков

Къорд-кружок

Хъæбысæй
х
æцын-бороться

Фæндырæй
ц
æгъдын-играть на
гармошке

Аивадон скъола-школа искусств

Тынг-очень

Къам-фото

Худын-смеяться

Кæуын-плакать

Кæсын-смотреть

Цин кæнын-радоваться   

ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ РУССКО-ОСЕТИНСКИЙ И ОСЕТИНСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ ТЕРМИНОВ — часть 2

Профессионализ мы

Слова, характеризующие речь представителей определенной профессии.

Профессион ализмтæ

Хицæн дæсныйады кусджытæ сæ ныхасы мидæг цы дзырдтæй пайда кæнынц, уыдон.

Профессио нализмтæ

Хецæн дæсниади косгутæ сæ нихаси медæгæ ци дзурдтæй пайда кæнунцæ, етæ.

Прошедшее время

Форма времени глагола, которая обозначает, что действие произошло до момента речи.

Ивгъуыд афон

Мивдисæджы афоны хуыз, æвдисы, архайд дзурыны размæ кæй цыди, уый.

Евгъуд афонæ

Мивдесæги афони хузæ, æвдесуй, архайд дзоруни размæ ке цудæй, уой.

Прямая речь

Дословная передача чьего-либо высказывания, сопровождаемого авторскими словами. См.: Слова автора.

Комкоммæ ныхас

Хъуыдыйады мидæг искæй ныхас æнæ ивдæй цы дзырдтæй фæзæгъæм, уыдон, авторы ныхæстимæ. Кæс: Авторы ныхæстæ.

Комкоммæ нихас

Гъудиади медæгæ еске нихас æнæ æййивдæй ци дзурдтæй фæззæгъæн, етæ, автори нихæсти хæццæ. Кæсæ: Автори нихæстæ.

Прямое

значение

Возникает у слов при их появлении, связано с наименованием предметов, признаков, действий, чисел и обычно лишено образности.

Комкоммæ нысаниуæг

Фæзыны, дзырд куы сæвзæры, уæд. Баст у миниуджыты, архæйдтыты, нымæцты нæмттæ æвæрынимæ; фæлгонцджын нæ вæййы.

Комкоммæ нисанеуæг

Фæззиннуй, дзурд ку исæвзуруй, уæд. Баст æй минеугути, архæйдтити, нимæдзити нæмттæ æвæруни хæццæ; фæлгонцгун нæ фæууй.

Пунктуация

(от лат. punktum

‘точка’)

1. Правила постановки знаков препинания. 2.Знаки препинания. Пунктуация, наряду с орфографией, является основным средством письменной речи. С ее помощью оформляется текст: происходит его членение, определяется интонационный рисунок. Правила пунктуации обязательны для всех пишущих.

Пунктуаци

1. Æрхæцæн нысæнттæ. 2. Æрхæцæн нысæнттæ æвæрыны æгъдæуттæ. Пунктуаци, орфографиимæ иумæ, у фысгæ ныхасы сæйрагдæр фæрæз. Уый фæрцы фæлындгонд цæуы текст: дих æй кæнынц хæйттыл, рабæрæг вæййы йæ интонацион ныв. Пунктуацийы æгъдæуттæ фысгæйæ алкæмæн дæр æххæстгæнинаг сты.

Пунктуаци

1. Æрхуæцæн нисæнттæ. 2. Æрхуæцæн нисæнттæ æвæруни æгъдæуттæ. Пунктуаци, орфографий хæццæ еумæ, æй финсгæ нихаси сæйрагдæр фæрæзнæ. Уой фæрци фæлунст цæуй текст: дех æй кæнунцæ хæйттæбæл, рабæрæг уй æ интонацион хузæ. Пунктуаций æгъдæуттæ финсгæй алкæмæн дæр æнхæстгæнуйнаг æнцæ.

Разговорная речь

Речь носителей литературного языка при их непосредственном и непринужденном общении.

Дзургæ ныхас

Литературон æвзагыл дзурджыты хуымæтæг ныхасы хуыз.

Дзоргæ нихас

Литературон æвзагбæл дзоргути хумæтæг дзубандий хузæ.

Разделительные союзы

Союзы, предназначанные для выражения отношений взаимоисключения, чередования явлений или признаков между однородными членами или частями сложносочиненного

Дихон бæттæгтæ

Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты кæнæ

бабæтгæвазыгджын хъуыдыйады хæйтты ‘хсæн архæйдтыты кæнæ миниуджыты ивынады ахаст

Дехон бæттæгтæ

Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ бабæтгæвазуггин гъудиади хæйтти ‘хсæн архæйдтити кенæ минеугути æййевуйнади рахаст æвдесæг бæттæгтæ.

предложения.

æвдисæг бæттæгтæ.

Распространенн ое предложение

Простое предложение, в котором есть и главные и второстепенные члены. См.: Нераспространенное предложение.

Даргъ хъуыдыйад

Сæйраг æмæ фæрссаг уæнгтæй арæзт хуымæтæг хъуыдыйад. Кæс: Цыбыр хъуыдыйад.

Даргъ гъудиадæ

Сæйраг æма фæрсаг иуæнгтæй арæзт хумæтæг гъудиадæ. Кæсæ: Цубур гъудиадæ.

Редукция

(от лат. reductio ‘уменьшение, сокращение’)

Ослабление и изменение безударных гласных звуков.

Редукци

Æнæцавдон хъæлæсон мыртæ куы фæлæмæгъдæр вæййынц æмæ куы аивынц, уæд ахæм фæзынд.

Редукци

Æнæцавдон гъæлæсон муртæ ку фæллæмæгъдæр унцæ æма ку раййевунцæ, уæд уæхæн фæззиндæ.

Редупликация (от лат. reduplicatio ‘удвоение’)

Способ выражения грамматического значения при помощи повторения слога, корня или слова.

Редупликац и

Грамматикон нысаниуæг æвдисыны фæрæз уæнг, уидаг кæнæ дзырд фæзмыны фæрцы.

Редуплика ци

Грамматикон нисанеуæг æвдесуни фæрæзнæ иуонг, уедагæ кенæ дзурд фæнзуни фæрци.

Рема

См.: Актуальное членение предложения.

Ремæ

Кæс: Хъуыдыйады актуалон дихдзинад.

Ремæ

Кæсæ: Гъудиади актуалон дехдзийнадæ.

Реплика

Слова каждого из собеседников в диалоге. На письме каждая реплика диалога начинается с красной строки и предваряется тире. См.: Диалог.

Репликæ

Алы дзурæджы ныхас дæр диалоджы мидæг. Фысгæйæ алы репликæ дæр райдайы сырх рæнхъæй æмæ тирейæ. Кæс: Диалог.

Репликæ

Алли дзорæги нихас дæр диалоги медæгæ. Финсгæй алли репликæ дæр райдайуй сурх рæнгъæй æма тирейæй. Кæсæ: Диалог.

Речь

1. Способность выражать словами мысль, говорить. 2. Тот или иной вид языка, стиль языка (разговорная речь, профессиональная речь, книжная речь, прямая речь, косвенная речь).

Ныхас

1. Хъуыды ныхæстæй дзурын зонын. 2. Æвзаджы иу кæнæ æндæр хуыз, стиль (дзургæ ныхас, профессионалон ныхас, чиныджы ныхас, комкоммæ ныхас, фæрссаг ныхас).

Нихас

1. Гъуди нихæстæй дзорун зонун. 2. Æвзаги еу кенæ æндæр хузæ, стиль (дзоргæ нихас, профессионалон нихас, киунуги нихас, комкоммæ нихас, фæрсаг нихас).

Риторический вопрос

Стилистическая фигура, вопрос, не требующий ответа.

Риторикон фарст

Стилистикон фигурæ, дзуапп чи нæ домы, ахæм фарст.

Риторикон фарст

Стилистикон фигурæ, дзуапп ка нæ домуй, уæхæн фарст.

Род

Грамматическая категория в некоторых языках, характеризующая имя

существительное как относящееся к одному из трех классов – мужскому, женскому или среднему (например, в русском языке) или к одному из двух классов – мужскому или женскому (например, во

Æрд

Номдары грамматикон категори иуæй-иу æвзæгты. Алы æвзæгты уыцы дихдзинад иухуызон нæу: зæгъæм, уырыссаг æвзаджы — нæлмыггаг, сылмыггаг æмæ астæуккаг мыггаджы номдартæ; французаг æвзаджы

– нæлмыггаг æмæ сылмыггаджы номдартæ.

Æрдæ

Номдари грамматикон категори еуæй-еу æвзæгти. Али æвзæгти еци дехдзийнадæ еухузи нæй: зæгъæн, уруссаг æвзаги — нæлмуггаг, силмуггаг æма астæуккаг муггаги номдартæ; французаг æвзаги – нæлмуггаг æма силмуггаги номдартæ.

французском языке).

Родительный падеж

Косвенная падежная форма, выражающая значение объекта, принадлежности, количества и др. В иронском диалекте осетинского языка к родительному падежу отошло значение ранее выделяемого как отдельный падеж внутреннеместного падежа. См.: Внутреннеместный падеж.

Гуырынон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны объект, предмет кæй у, стæй нымæц æ.æнд. Ирон диалекты гуырынон хауæнмæ хаст цæуы мидæгбынатон хауæны нысаниуæг дæр. Кæс: Мидæгбынатон хауæн.

Игурæнон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй объект, предмет ке æй, уæдта нимæдзæ æ.æнд. Ирон диалекти игурæнон хауæнмæ хаст цæуй медæгбунатон хауæни нисанеуæг дæр. Кæсæ: Медæгбунатон хауæн.

Романские языки

Группа языков, входящих в индоевропейскую языковую семью. К романским языкам относятся французский, итальянский, испанский, португальский, румынский, молдавский, провансальский, сардинский, каталанский, ретороманский, латинский (мертвый язык) и др.

Ромайнаг æвзæгтæ

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы къорд. Ромайнаг æвзæгтæм хауынц французаг, италиаг, испайнаг, португайлаг, румынаг, молдавиаг,

провансайлаг, сардинаг, каталайнаг, реторомайнаг, латинаг (мард æвзаг) æ.æнд.

Ромайнаг æвзæгтæ

Индоевропаг æвзæгти муггаги къуар. Ромайнаг æвзæгтæмæ хаунцæ французаг, италиаг, испайнаг, португайлаг, румийнаг, молдавиаг, провансайлаг, сардинаг, каталайнаг, реторомайнаг, латинаг (мард æвзаг) æ.æнд.

Сема

(от греч. sema

‘знак’)

Минимальное значение.

Семæ

Минималон нысаниуæг

Семæ

Минималон нисанеуæг

Семантика

(от греч.

semantikos

‘обозначающий’)

Наука, изучающая значения языковых единиц (слов, морфем и т.д.), семасиология.

Семантикæ

Æвзаджы иуæгты нысаниуджытæ æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый, семасиологи.

Семантик æ

Æвзаги еуæгти (дзурдти, морфемити æ.æнд.) нисанеугутæ æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е, семасиологи.

Семантическое поле

Группа слов одного тематического ряда.

Семантико н фæз

Иу тематикон рæнхъмæ хауæг дзырдты къорд.

Семантико н фæзæ

Еу тематикон рæнгъæмæ хауæг дзурдти къуар.

Семиотика

(от греч. semeiotike

‘учение о знаках’)

Наука о знаках и знаковых системах, семиология.

Семиотикæ

Нысæнттæ æмæ нысæнтты системæтæ иртасæг зонынад, семиологи.

Семиотик æ

Нисæнттæ æма нисæнтти системитæ æртасæг зонунадæ, семиологи.

Синекдоха

(от греч.

synekdoche

‘подразумевание’)

Троп, разновидность метонимии, перенесение значения с одного предмета на другой по признаку количественного отношения между ними.

Синекдохæ

Троп, метонимийы хуызтæй иу, нысаниуæджы рахаст иу предметæй иннæмæ, се ‘хсæн цы бæрцон ахастдзинæдтæ ис, уыдонмæ гæсгæ.

Синекдохæ

Троп, метонимий хузтæй еу, нисанеуæги рахаст еу предметæй иннемæ, се ‘хсæн ци бæрцон рахастдзийнæдтæ ес, уонæмæ гæсгæ.

Синонимы

Слова, тождественные или очень

Синонимтæ

Сæ нысаниуджытæ иухуызон

Синонимт

Сæ нисанеугутæ еухузи кенæ

(от греч. synonymos

‘одноимённый’)

близкие по своему значению. Синонимический ряд – группа слов, объединенных синонимическими отношениями. Полные (абсолютные) синонимы

– слова, значение которых совпадает. Семантические (смысловые) синонимы – слова, отличающиеся оттенками значения, но относящиеся к одному стилю речи. Стилистические синонимы – слова, которые употребляются в разных стилях речи, называя один и тот же предмет, понятие, признак, действие.

кæнæ хæстæг кæмæн сты, ахæм дзырдтæ. Синонимикон рæнхъ – синонимикон ахастдзинæдтæй баст дзырдты къорд. Æххæст (абсолютон) синонимтæ – æмхуызон нысаниуæг кæмæн ис, ахæм дзырдтæ. Семантикон синонимтæ – сæ

нысаниуджытæ цавæрдæр фæлгъуызтæй кæмæн хицæн кæнынц, ахæм дзырдтæ; хауынц иу стильмæ. Стилистикон синонимтæ – иу предмет, æмбарынад, æууæл кæнæ архайд цы дзырдтæ нысан кæнынц, фæлæ хицæн стильты кæмæй цæуы пайдагонд, ахæм дзырдтæ.

æ

хæстæг кæмæн æнцæ, уæхæн дзурдтæ. Синонимикон рæнгъæ – синонимикон рахастдзийнæдтæй баст дзурдти къуар. Æнхæст (абсолютон) синонимтæ – еухузи нисанеуæг кæмæн ес, уæхæн дзурдтæ. Семантикон синонимтæ – сæ нисанеугутæ циавæрдæр фæлгъузтæй кæмæн хецæн кæнунцæ, уæхæн дзурдтæ; хаунцæ еу стильмæ. Стилистикон синонимтæ – еу предмет, лæдæруйнадæ, æууæл кенæ архайдт ци дзурдтæ нисан кæнунцæ, фал хецæн стильти кæмæй цæуй пайдагонд, уæхæн дзурдтæ.

Синтаксис

(от греч. syntaxis ‘построение, порядок’)

1.Высшая область грамматического строя языка, основными единицами которой являются предложение и словосочетание. 2. Раздел грамматики, в котором изучаются основные синтаксические единицы – предложение и словосочетание.

Синтаксис

  1. Æвзаджы грамматикон арæзты ахсджиагдæр хай, йæ сæйраг иуæгтæ сты хъуыдыйад æмæ дзырдбаст.

  2. Грамматикæйы хай, ахуыр кæны дзырдтæ кæрæдзийыл бæттыны æгъдæуттæ æмæ хъуыдыйады сконд.

Синтаксис

  1. Æвзаги грамматикон арæзти ахсгиагдæр хай, æ сæйраг еуæгтæ ‘нцæ гъудиадæ æма дзурдбаст.

  2. Грамматики хай, ахур кæнуй дзурдтæ кæрæдзебæл бæттуни æгъдæуттæ æма гъудиади сконд.

Синтаксические отношения

Отношения, которые возникают между компонентами словосочетания, а также между членами предложения. Их виды: атрибутивные, объектные, обстоятельственные.

Синтаксисо н ахастытæ

Дзырдбасты хæйтты ‘хсæн, стæй хъуыдыйады уæнгты астæу цы ахастдзинæдтæ сæвзæрынц, уыдон. Сæ хуызтæ: атрибутивон, объектон, фадатон.

Синтаксис он рахаститæ

Дзурдбасти хæйтти ‘хсæн, уæдта гъудиади иуæнгти астæу ци рахастдзийнæдтæ исæвзурунцæ, етæ. Сæ хузтæ: атрибутивон, объектон, фадуатон.

Синтаксически й разбор

Вид лингвистического анализа, при котором рассматривается синтаксическая единица

(словосочетание, простое

предложение, сложное предложение) по основным ее

Синтаксисо н æвзæрст

Лингвистон анализы хуыз; æвзæрст дзы фæцæуы синтаксисон иуæг (дзырдбаст, хуымæтæг хъуыдыйад, вазыгджын хъуыдыйад) йæ сæйраг миниуджытæм гæсгæ.

Синтаксис он æвзурст

Лингвистон анализи хузæ; æвзурст си фæццæуй синтаксисон еуæг (дзурдбаст, хумæтæг гъудиадæ, вазуггин гъудиадæ) æ сæйраг минеугутæмæ гæсгæ. Гъудиадæ æвзаргæй ма фæгъгъæуй æрхуæцæн

признакам. При разборе предложения объясняется постановка знаков препинания.

Хъуыдыйад æвзаргæйæ ма фæхъæуы æрхæцæн нысæнттæ æвæрыны æгъдæуттæ бамбарын кæнын.

нисæнттæ æвæруни æгъдæуттæ балæдæрун кæнун.

Синхрония

(от греч.

synchronos

‘овременный’)

Сосуществование языковых явлений в одну эпоху. См.: Диахрония.

Æмрæстæг (синхрони)

Æвзаджы фæзындтыты уæвынад уыцы иу дуджы. Кæс: Фæсрæстæгиахрони).

Æмрæстæг (синхрони)

Æвзаги фæззиндтити уйнадæ еци еу доги. Кæсæ: Фæсрæстæгиахрони).

Сказуемое

Один из двух главных членов предложения, обозначающий действие или состояние предмета, выраженного подлежащим. Простое глагольное сказуемое. Составное сказуемое.

Зæгъинаг

Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæй иу. Нысан кæны, сæйрат кæй амоны, уыцы предметы архайд кæнæ уæвынад. Хуымæтæг зæгъинаг. Амад зæгъинаг.

Зæгъуйнаг

Гъудиади сæйраг иуæнгтæй еу. Нисан кæнуй, сæйрат ке амонуй, еци предмети архайдт кенæ уйнадæ. Хумæтæг зæгъуйнаг. Амад зæгъуйнаг.

Склонение

Изменение имени (имен существительных, прилагательных, числительных и местоимений) по падежам.

Тасындзæг

Нæмтты (номдарты, миногонты, нымæцонты æмæ номивджыты) ивд хауæнтæм гæсгæ.

Тасундзæг

Нæмтти (номдарти, минеуæгонти, нимæдзонти æма номевгути) æййивд хауæнтæмæ гæсгæ.

Скобки

Знак препинания, используемый для выделения отдельных слов или частей предложения, содержащих пояснения, уточнения к основному тексту.

Къæлæттæ

Хъуыдыйады мидæг сæйраг текст бæлвырддæр цы дзырд кæнæ дзырдты къорд кæны, уыдон иртæстгонд цы æрхæцæн нысанæй æрцæуынц, уый.

Къæлæттæ

Гъудиади медæгæ сæйраг текст бæлвурддæр ци дзурд кенæ дзурдти къуар кæнуй, етæ æртæстгонд ци æрхуæцæн нисанæй æрцæунцæ, е.

Славянские языки

Языки, входящие в индоевропейскую семью и образующие в ней ветвь с рядом групп: 1) восточную: русский, украинский и белорусский; 2) западную: польский, чешский, словацкий, и др.; 3) южную: болгарский, сербохорватский, македонский, старославянский и др.

Славянаг æвзæгтæ

Индоевропæйаг æвзæгты мыггагмæ хауæг æвзæгтæ. Дихгонд цæуынц æртæ къордыл: 1) скæсæйнаг: уырыссаг, украинаг æмæ белоруссаг æвзæгтæ; 2) ныгуылæн: польшæйаг, чехаг, словакиаг æ.æнд.; 3) цæгатаг: болгайраг, сербаг-хорватаг, македойнаг, рагонславянаг æ.æнд.

Славиайна г æвзæгтæ

Индоевропæйаг æвзæгти муггагмæ хауæг æвзæгтæ. Дехгонд цæунцæ æртæ къуаребæл: 1) скæсæйнаг: уруссаг, украинаг æма белоруссаг æвзæгтæ; 2) нигулæн: польшаг, чехаг, словакиаг æ.æнд.; 3) цæгатаг: болгайраг, сербаг-хорватаг,

македойнаг, рагонславиайнаг æ.æнд.

Сленг

(от англ. slang)

1. Жаргон. 2. Вариант разговорной речи, не совпадающий с нормой литературного языка.

Сленг

1. Жаргон. 2. Литературон нормæйæ чи хицæн кæны, дзургæ ныхасы ахæм хуыз.

Сленг

1. Жаргон. 2. Литературон нормæй ка хецæн кæнуй, дзоргæ нихаси уæхæн хузæ.

Слова автора

Слова, указывающие на то, кому принадлежит прямая речь.

Авторы ныхæстæ

Комкоммæ ныхас кæй у, уый цы дзырдтæй фæзæгъы дзурæг кæнæ фыссæг, уыдон.

Автори нихæстæ

Комкоммæ нихас ке ‘й, уой ци дзурдтæй фæззæгъуй дзорæг кенæ финсæг, етæ.

Словарь

1. Лексикон. 2. Книга, содержащая перечень слов, расположенных в определенном порядке (обычно по алфавиту).

Дзырдуат

1. Лексикон. 2. Бæлвырд фæткмæ гæсгæ (арæх алфавитмæ гæсгæ) æвæрд дзырдты номхыгъды чиныг.

Дзурдуат

1. Лексикон. 2. Бæлвурд фæткæмæ гæсгæ (арæх алфавитмæ гæсгæ) æвæрд дзурдти номхигъди киунугæ.

Слово

Основная единица языка, служащая для называния понятия.

Дзырд

Æвзаджы сæйрагдæр иуæг. Пайда дзы кæнынц æмбарынады ном зæгъынмæ.

Дзурд

Æвзаги сæйрагдæр еуæг. Пайда си кæнунцæ лæдæруйнади ном зæгъунмæ.

Словоизменение

Изменение слова по его грамматическим формам.

Дзырдивын ад

Дзырды ивынад йæ грамматикон формæтæм гæсгæ.

Дзурдæййе вуйнадæ

Дзурди æййивд æ грамматикон формитæмæ гæсгæ.

Словообразован ие

1.Образование слов в языке по законам и правилам данного языка. 2. Раздел грамматики, изучающий способы образования слов.

Дзырдарæз т

1. Дзырдтæ аразыны мадзæлттæ æмæ æгъдæуттæ æвзаджы. 2. Дзырдтæ аразыны мадзæлттæ чи ахуыр кæны, грамматикæйы уыцы хай.

Дзурдарæз т

1. Дзурдтæ аразуни мадзæлттæ æма æгъдæуттæ æвзаги. 2. Дзурдтæ аразуни мадзæлттæ ка ахур кæнуй, грамматики еци хай.

Словообразоват ельный разбор

Разбор слова по составу. В слове выделяются корень, основа, окончание, приставка (префикс), суффикс.

Дзырдарæз тон æвзæрст

Дзырд йæ хæйттæм гæсгæ æвзарын. Дзырдæн йæ уидаг, бындур, кæрон, разæфтуан (префикс) æмæ фæсæфтуан (суффикс) рахицæн кæнын.

Дзурдарæз тон æвзурст

Дзурд æ хæйттæмæ гæсгæ æвзарун. Дзурдæн æ уедагæ, бундор, кæрон, разæфтауæн (префикс) æма фæсæфтауæн (суффикс) рахецæн кæнун.

Словосочетание

Сочетание двух или нескольких слов, объединенных грамматически и по смыслу.

Дзырдбаст

Грамматикон æгъдауæй æмæ сæ хъуыдымæ гæсгæ баст чи у, ахæм дыууæ кæнæ цалдæр дзырды.

Дзурдбаст

Грамматикон æгъдауæй æма сæ гъудимæ гæсгæ баст ка ‘й, уæхæн дууæ кенæ цалдæр дзурди.

Словоформа

См.: Грамматическая форма слова.

Дзырды хуыз

Кæс: Дзырды грамматикон формæ.

Дзурди хузæ

Кæсæ: Дзурди грамматикон формæ.

Слог

Звук или сочетание звуков, произносимых одним толчком выдыхаемого воздуха в процессе речи. Открытый слог – слог, оканчивающийся на гласный. Закрытый слог – слог, оканчивающийся на согласный. Ударный слог – слог, на который падает ударение. Безударный слог – слог, на который не падает ударение.

Уæнг

Иу раулæфтæй загъд чи ‘рцæуы, ахæм мыр кæнæ мырты къорд ныхасы мидæг. Гом уæнг – хъæлæсонæй чи фæвæййы, ахæм уæнг. Æхгæд уæнг – æмхъæлæсонæй чи фæвæййы, ахæм уæнг. Цавдон уæнг – цавд кæуыл хауы, ахæм уæнг. Æнæцавдон уæнг – цавд кæуыл нæ хауы, ахæм уæнг.

Иуонг

Еу рауолæфтæй загъд ка ‘рцæуй, уæхæн мур кенæ мурти къуар нихаси медæгæ. Игон иуонг – гъæлæсонæй ка фæууй, уæхæн иуонг. Æхгæд иуонг – æмгъæлæсонæй ка фæууй, уæхæн иуонг. Цавдон иуонг – цавд кæбæл хаууй, уæхæн иуонг. Æнæцавдон иуонг – цавд кæбæл нæ хаууй, уæхæн иуонг.

Сложное предложение

Предложение, состоящее из двух или нескольких простых предложений.

Вазыгджын хъуыдыйад

Дыууæ кæнæ цалдæр хуымæтæг хъуыдыйадæй арæзт хъуыдыйад.

Вазуггин гъудиадæ

Дууæ кенæ цалдæр хумæтæг гъудиадемæй арæзт гъудиадæ.

Сложноподчине нное предложение

Сложное предложение, части которого соединены между собой подчинительными союзами или союзными словами.

Домгæвазы гджын хъуыдыйад

Йæ хæйттæ домгæбастдзинады бæттæгтæй кæнæ бæттæг дзырдтæй баст кæмæн сты, ахæм вазыгджын хъуыдыйад.

Домгæвазу ггин гъудиадæ

Æ хæйттæ домгæбастдзийнади бæттæгтæй кенæ бæттæг дзурдтæй баст кæмæн æнцæ, уæхæн вазуггин гъудиадæ.

Сложносочинен ное предложение

Сложное предложение, части которого соединены между собой сочинительными союзами.

Бабæтгæваз ыгджын хъуыдыйад

Йæ хæйттæ бабæтгæ бастдзинады бæттæгтæй баст кæмæн сты, ахæм вазыгджын хъуыдыйад.

Бабæтгæва зуггин гъудиадæ

Æ хæйттæ бабæтгæ бастдзийнади бæттæгтæй баст кæмæн æнцæ, уæхæн вазуггин гъудиадæ.

Служебные части речи

Слова, не имеющие самостоятельного лексического значения и служащие для обозначения отношений между знаменательными частями речи.

Æххуысгæн æг ныхасы хæйттæ

Хицæн лексикон нысаниуæг цы дзырдтæн нæй æмæ нысанхæссæг ныхасы хæйтты ‘хсæн бастдзинæдтæ цы дзырдтæ æвдисынц, уыдон.

Æнхусгæн æг нихаси хæйттæ

Хецæн лексикон нисанеуæг ци дзурдтæн нæййес æма нисанхæссæг нихаси хæйтти ‘хсæн бастдзийнæдтæ ци дзурдтæ æвдесунцæ, етæ.

Смычные согласные

Согласные, при произнесении которых имеет место смычка артикулирующих органов на пути выдыхаемого воздуха.

Æвиппайдо н æмхъæлæсо нтæ

Сæ дзургæйæ уæлдæф рацæуыны размæ артикуляцигæнæг оргæнтæ куы бангом вæййынц, уæд афтæмæй цы æмхъæлæсонтæ фæзæгъæм, уыдон.

Æвеппайд он æмгъæлæс онтæ

Сæ дзоргæй уæлдæф рацæуни размæ артикуляцигæнæг оргæнтæ ку бангон унцæ, уæд уотемæй ци æмгъæлæсонтæ фæззæгъæн, етæ.

Смягчение

См.: Палатализация.

Фæлмæнад

Кæс: Палатализаци.

Фæлмæнад æ

Кæсæ: Палатализаци.

Собирательные имена существительн

ые

Имена существительные, которые называют совокупности предметов. Напр.: молодежь, народ, адвокатура.

Æмбырдон номдартæ

Предметты æмбырдгонд цы номдартæ февдисынц, уыдон. Зæгъæм: фæсивæд, дзыллæ, адвокатурæ.

Æмбурдон номдартæ

Предметти æмбурдгонд ци номдартæ февдесунцæ, етæ. Зæгъæн: фæсевæд, дзиллæ, адвокатурæ.

Собственные имена существительн ые

Существительные, служащие названиями единичных предметов. К ним относятся имена людей, клички животных, названия городов, рек, стран ит.д.

Сæрмагонд номдартæ

Иугай предметты нæмттæ цы номдартæ амонынц, уыдон. Уыдонмæ хауынц адæймæгты нæмттæ, фæсномыгтæ,

горæтты, цæугæдæтты, бæстæты нæмттæ æ.а.д.

Сæрмагонд номдартæ

Еугай предметти нæмттæ ци номдартæ амонунцæ, етæ. Уонæмæ хаунцæ адæймæгути нæмттæ, фæсномугтæ, горæтти, цæугæдæнтти, бæстити нæмттæ æ.у.и.

Совершенный вид

См.: Вид глагола.

Æххæст хуыз

Кæс: Мивдисæджы хуыз.

Æнхæст хузæ

Кæсæ: Мивдесæги хузæ.

Совместный падеж

Косвенная падежная форма, выражающая совместность, соучастие и сопутствие; отвечает

Цæдисон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны иумæйагдзинады ахастдзинæдтæ; дзуапп дæтты

Цæдесон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй еумæйагдзийнади

рахастдзийнæдтæ; дзуапп дæттуй

на вопросы с кем? с чем?

фæрстытæн кæимæ? цæимæ?

фæрститæн ке хæццæ? цæй хæццæ?

Согласные звуки

Звуки речи, образуемые голосом и шумом или только шумом. Смычные согласные. Щелевые согласные. Звонкие и глухие согласные. Твердые и мягкие согласные.

Æмхъæлæс он мыртæ

Хъæлæс æмæ сыбыртт кæнæ æрмæст сыбырттæй равзæргæ ныхасы мыртæ. Æвиппайдон æмхъæлæсонтæ. Зыхъхъырон æмхъæлæсонтæ. Зылангон æмæ æзылангон æмхъæлæсонтæ. Хъæбæр æмæ фæлмæн æмхъæлæсонтæ.

Æмгъæлæс он муртæ

Гъæлæс æма сибиртт кенæ айдагъ сибирттæй равзургæ нихаси муртæ. Æвеппайдон æмгъæлæсонтæ.

Зихъирон æмгъæлæсонтæ. Зæллангон æма æзæллангон æмгъæлæсонтæ. Хъæбæр æма фæлмæн æмгъæлæсонтæ.

Согласование

Вид подчинительной связи между компонентами словосочетания, при котором зависимое слово согласуется с главным в числе, падеже и роде (если он имеется в данном языке).

Æмбаст

Дзырдбасты хæйтты ‘хсæн сæйраг дзырд дæлбар дзырды бæрæг нымæцы, хауæны æмæ æрды (кæд æрды категори уыцы æвзаджы ис, уæд) æвæрын куы фæдомы, домгæ бастдзинады ахæм хуыз.

Æмбаст

Дзурдбасти хæйтти ‘хсæн сæйраг дзурд дæлбарæ дзурди бæрæг нимæдзи, хауæни æма æрди (кæд æрди категори еци æвзаги ес, уæд) æвæрун к у фæддомуй, домгæ бастдзийнади уæхæн хузæ.

Соединительная гласная

Служебная морфема для соединения двух непроизводных основ слова.

Иугæнæг хъæлæсон

Æххуысгæнæг морфемæ дыууæ æнæаразгæ бындуры кæрæдзийыл бæттынæн.

Еугæнæг гъæлæсон

Æнхусгæнæг морфемæ дууæ æнаразгæ бундори кæрæдзебæл бæттунæн.

Соединительны е союзы

Союзы, соединяющие однородные члены или части сложносочиненного предложения.

Иугæнæг бæттæгтæ

Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты кæнæ

бабæтгæвазыгджын хъуыдыйады хæйтты бæттæгтæ.

Еугæнæг бæттæгтæ

Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ бабæтгæвазуггин гъудиади хæйтти бæттæгтæ.

Сонант

(от лат. sonans

‘звучащий’)

1. Согласный звук, способный в определенной позиции

выступать в качестве слогообразующего. 2. Сонорный согласный.

Сонант

1. Бæлвырд уавæры йæ бон уæнг аразын кæмæн у, ахæм æмхъæлæсон. 2. Сонорон æмхъæлæсон.

Сонант

1. Бæлвурд уавæри æ бон иуонг аразун кæмæн æй, уæхæн æмгъæлæсон. 2. Сонорон æмгъæлæсон.

Сонорный

(от лат. sonōrus

‘звучный’)

Согласный, образующийся с преобладанием голоса над шумом.

Сонорон

Йæ дзургæйæ хъæлæс сыбырттæй фылдæр цы æмхъæлæсонæн вæййы, ахæм.

Сонорон

Гъæлæс сибирттæй фулдæр ци æмгъæлæсонæн фæууй æ дзоргæй, уæхæн.

Сопоставительн ая лингвистика

См.: Контрастивная лингвистика.

Ныхмæвæр ды

лингвистик æ

Кæс: Контрастивон лингвистикæ.

Нихмæвæр ди

лингвисти кæ

Кæсæ: Контрастивон лингвистикæ.

Сопоставительн ые союзы

Союзы, предназначенные для выражения сопоставительных отношений между однородными

Абарæгон бæттæгтæ

Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты кæнæ домгæвазыгджын хъуыдыйады хæйтты ‘хсæн

Рабарæгон бæттæгтæ

Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ домгæвазуггин гъудиади хæйтти ‘хсæн рабаруни рахаст ци бæттæгти

членами предложения и частями сложноподчиненного предложения.

абарыны ахаст цы бæттæгты фæрцы æвдыст цæуы, уыдон.

фæрци æвдист цæуй, етæ.

Состав подлежащего

Подлежащее вместе с зависимыми от него второстепенными членами.

Сæйраты къорд

Сæйрат, йæ дæлбар цы фæрссаг уæнгтæ ис, уыдонимæ.

Сæйрати къуар

Сæйрат, æ дæлбарæ ци фæрсаг иуæнгтæ ес, уони хæццæ.

Состав сказуемого

Сказуемое вместе с зависимыми от него второстепенными членами.

Зæгъинадж ы къорд

Зæгъинаг, йæ дæлбар цы фæрссаг уæнгтæ ис, уыдонимæ.

Зæгъуйнаг и къуар

Зæгъуйнаг, æ дæлбарæ ци фæрсаг иуæнгтæ ес, уони хæццæ

Состав слова

Морфологическое строение слова, его морфемный состав.

Дзырды сконд

Дзырды морфологон арæзт, йæ морфемон сконд.

Дзурди исконд

Дзурди морфологон арæзт, æ морфемон исконд.

Сочинительная связь

Связь между синтаксически равноправными единицами (словами или предложениями).

Бабæтгæ бастдзинад

Синтаксисон æгъдауæй æмбар иуæгты (дзырдты кæнæ хъуыдыйæдты) ‘хсæн бастдзинад.

Бабæтгæ бастдзийна дæ

Синтаксисон æгъдауæй æмбарæ еуæгти (дзурдти кенæ гъудиæдти) ‘хсæн бастдзийнадæ.

Сочинительные союзы

Союзы, служащие для связи синтаксически равноправных единиц (однородных членов предложения, частей сложносочиненного предложения). По значению они делятся на союзы соединительные, противительные, разделительные и присоединительные.

Бабæтгæбас тдзинады бæттæгтæ

Синтаксисон æгъдауæй æмбар иуæгтæ (хъуыдыйады æмхуызон уæнгтæ, бабæтгæвазыгджын хъуыдыйады хæйттæ) кæрæдзийыл цы дзырдты фæрцы баст цæуынц, уыдон. Сæ нысаниуæгмæ гæсгæ вæййынц: иугæнæг, ныхмæвæрды, дихон æмæ бафтауыны бæттæгтæ.

Бабæтгæба стдзийнади бæттæгтæ

Синтаксисон æгъдауæй æмбарæ еуæгтæ (гъудиади æмхузон иуæнгтæ, бабæтгæвазуггин гъудиади хæйттæ) кæрæдзебæл ци дзурдти фæрци баст цæунцæ, етæ. Сæ нисанеуæгмæ гæсгæ фæуунцæ: еугæнæг, нихмæвæрди, дехон æма бафтауни бæттæгтæ.

Союз

Служебное слово, соединяющее однородные члены предложения или предложения. Сочинительные союзы. Подчинительные союзы.

Бæттæг

Æххуысгæнæг ныхасы хай хъуыдыйады æмхуызон уæнгтæ кæнæ хъуыдыйæдтæ кæрæдзийыл бæттынæн. Бабæтгæбастдзинады бæттæгтæ.

Домгæбастдзинады бæттæгтæ.

Бæттæг

Æнхусгæнæг нихаси хай гъудиади æмхузон иуæнгтæ кенæ гъудиæдтæ кæрæдзебæл бæттунæн.

Бабæтгæбастдзийнади

бæттæгтæ. Домгæбастдзийнади бæттæгтæ.

Союзные слова

1.Слово, которое, связывая между собой два предложения, является одновременно членом одного из них. 2. В осетинском языке – вопросительные

Бæттæг дзырд

1. Дыууæ хъуыдыйады бæтгæйæ, йæхæдæг уыцы хъуыдыйæдтæй иуы уæнг чи вæййы, ахæм дзырд. 2. Ирон æвзаджы – фарстон

Бæттæг дзурд

1. Дууæ гъудиади бæтгæй, æхуæдæг еци гъудиæдтæй еуей иуонг ка фæууй, уæхæн дзурд. 2. Ирон æвзаги – фарстон номевгутæ æма фæрсдзурдтæй бæттæгти роли ка

местоимения и наречия, выступающие в роли союзов.

номивджытæ æмæ фæрсдзырдтæй бæттæгты ролы чи вæййы, уыдон.

фæууй, етæ.

Специальная лексика

Слова и словосочетания, которые называют предметы и понятия, относящиеся к различным сферам деятельности человека, и не являются

общеупотребительными. К специальным словам относятся термины и профессионализмы.

Сæрмагонд (специалон) лексикæ

Адæймаджы алыхуызон архайдмæ хауæг предметты æмæ æмбарынæдты нæмттæ цы дзырдтæ нысан кæнынц, уыдон. Хаст сæм цæуынц терминтæ æмæ профессионализмтæ.

Сæрмагонд (специалон

) лексикæ

Адæймаги алихузи архайдмæ хауæг предметти æма лæдæруйнæдти нæмттæ ци дзурдтæ нисан кæнунцæ, етæ. Хаст сæмæ цæунцæ терминтæ æма

профессионализмтæ.

Спиранты

(от лат. spirans

‘выдыхающий’)

Согласные, образующиеся трением воздуха о сближенные органы речи. = Щелевые согласные. Фрикативные согласные.

Спиранттæ

Уæлдæф хæстæг лæууæг дзурæн оргæнтыл йæхи хафгæ куы рацæуы, уæд цы æмхъæлæсонтæ фæзæгъæм, уыдон. = Зыхъхъырон æмхъæлæсонтæ. Фрикативон æмхъæлæсонтæ.

Спиранттæ

Уæлдæф хæстæг лæууæг дзорæн оргæнтæбæл æхе хафгæ ку рацæуй, уæд ци æмгъæлæсонтæ фæззæгъæн, етæ. = Зихъирон æмгъæлæсонтæ. Фрикативон æмгъæлæсонтæ.

Спряжение

Изменение глагола по его грамматическим формам: лицам, числам, временам и наклонениям.

Ифтындзæг

Мивдисæджы ивынад йæ грамматикон формæтæм гæсгæ: цæсгæмттæм, нымæцтæм, афонтæм æмæ здæхæнтæм.

Ефтиндзæг

Мивдесæги æййевуйнадæ æ грамматикон формитæмæ гæсгæ: цæсгæнттæмæ, нимæдзитæмæ, афонтæмæ æма æздæхæнтæмæ.

Сравнение

Слово или выражение, содержащее уподобление одного предмета другому.

Абарст

Иу предметы æмхуызондзинад иннæ предметимæ цы дзырд кæнæ разагъд æвдисы, уый.

Рабарст

Еу предмети æмхузондзийнадæ иннæ предмети хæццæ ци дзурд кенæ разагъд æвдесуй, е.

Сравнительная

степень имен прилагательны х

Прилагательное указывает на то, что качество, свойственное данному предмету (предметам) больше, чем у других предметов.

Миногонты барæн бæрц

Барæн бæрцы миногон нысан кæны, предметы миниуæг æндæр предметты ахæм миниуæгимæ баргæйæ фылдæр кæй у, уый.

Минеуæго нти барæн бæрцæ

Барæн бæрци минеуæгон нисан кæнуй, предмети минеуæг æндæр предметти уæхæн минеугути хæццæ баргæй фулдæр ке æй, уой.

Сравнительный оборот

Оборот, выражающий сравнение.

Абарстон здæхт

Абарст кæм ис, ахæм здæхт.

Рабарстон æздæх

Рабарст кæми ес, уæхæн æздæх.

Степени сравнения

Грамматическая категория качественных прилагательных и наречий, выражающая разницу или превосходство в качестве, присущем предметам или действиям. Положительная степень. Сравнительная

Бæрцбарæн тæ

Миниуæгæвдисæг миногонты æмæ фæрсдзырдты грамматикон категори. Нысан кæны, предметы кæнæ архайды миниуæг иннæтимæ абаргæйæ. Бындурон бæрц. Барæн бæрц. Уæлахизон бæрц.

Бæрцбарæ нтæ

Минеуæгæвдесæг минеуæгонти æмæ фæрсдзурдти грамматикон категори. Нисан кæнуй, предмети кенæ архайди минеуæг иннети хæццæ рабаргæй. Бундорон бæрцæ. Барæн бæрцæ. Уæлахезон бæрцæ.

степень. Превосходная степень.

Стилистика

(от фр. stylistique < греч. stylos ‘палочка с острым концом для

писания на навощенных досках’)

1.Раздел языкознания, изучающий систему стилей языка. 2.Свойства и выразительные средства языка художественного произведения.

Стилистик æ

1.Æвзаджы стильтæ æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый. 2.Аивадон уацмысы æвзаджы миниуджытæ æмæ аивгæнæн фæрæзтæ.

Стилистик æ

1.Æвзаги стильтæ æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е. 2.Аййевадон уадзимиси æвзаги минеугутæ æма аййевгæнæн фæрæзтæ.

Стилистическая окраска

Дополнительные оттенки, которые накладываются на основное, предметно-логическое значение и выполняют эмоционально-экспрессивную или оценочную функцию.

Стилистико н ахуырст

Сæйраг, предметон-логикон нысаниуæгмæ чи æрцæуы æфтыд æмæ эмоционалон- экспрессивон кæнæ аргъгæнæн функци чи æххæст кæны, ахæм уæлæмхасæн фæлгъуызтæ.

Стилистик он хурст

Сæйраг, предметон-логикон нисанеуæгмæ ка ‘рцæуй æфтуд æма эмоционалон-экспрессивон кенæ аргъгæнæн функци ка æнхæст кæнуй, уæхæн уæлæнхасæн фæлгъузтæ.

Стилистические фигуры

Особые синтаксические конструкции, используемые, как правило, в художественной речи для усиления ее образности. = Фигура речи.

Стилистико н фигурæтæ

Аивадон уацмыс фæлгонцджындæр кæнынæн цы сæрмагонд синтаксисон конструкцитæй пайда кæнынц, уыдон. = Ныхасы фигурæ.

Стилистик он фигуритæ

Аййевадон уадзимис фæлгонцгундæр кæнунæн ци сæрмагонд синтаксисон конструкцитæй пайда кæнунцæ, етæ. = Нихаси фигурæ.

Стиль

(от греч. stylos ‘палочка с острым концом для

писания на навощенных досках’)

  1. .Разновидность языка, используемая в определенной речевой ситуации.

  2. .Совокупность языковых средств выражения с точки зрения их экспрессивно- стилистической окрашенности.

Стиль

1.Бæлвырд ныхасы кæмæй фæпайда кæнынц, æвзаджы ахæм хуыз. 2. Æвзаджы фæрæзты иугонд сæ экспрессивон-стилистикон ахуырстмæ гæсгæ.

Стиль

1.Бæлвурд нихаси кæмæй фæппайда кæнунцæ, æвзаги уæхæн хузæ. 2. Æвзаги фæрæзнити еугонд сæ экспрессивон-стилистикон хурстмæ гæсгæ.

Строка

Ряд слов, букв или иных знаков, напечатанных в одну линию. Красная строка.

Рæнхъ

Дзырдты, дамгъæты кæнæ æндæр нысæнтты рæнхъæвæрд иу хаххыл. Сырх рæнхъ.

Рæнгъæ

Дзурдти, дамугъати кенæ æндæр нисæнтти рæнгъæвæрд еу ханхæбæл. Сурх рæнгъæ.

Субстантивация

(от лат.

substantivum

‘существительное’

)

Переход слов других частей речи в разряд имен существительных.

Субстантив аци

Æндæр ныхасы хæйтты дзырдты рахызт номдартæм.

Субстанти ваци

Æндæр нихаси хæйтти дзурдти рахизт номдартæмæ.

Субстрат

(от лат. substratum ‘основа, подкладка’)

Следы влияния языка коренного населения на язык пришельцев.

Субстрат

Бынæттон цæрджыты æвзаджы тæваджы фæд æрцæуæг адæмы æвзаджы.

Субстрат

Бунæттон цæргути æвзаги тæваги фæд æрцæуæг адæми æвзаги.

Субъект

Грамматическое подлежащее.

Субъект

Грамматикон сæйрат.

Субъект

Грамматикон сæйрат.

(от лат. subjectum)

Суперстрат

(от лат.

superstratum ‘настланное поверх’)

Следы влияния языка пришельцев на язык коренного населения.

Суперстрат

Æрцæуæг адæмы æвзаджы тæваджы фæд бынæттон цæрджыты æвзаджы.

Суперстра т

Æрцæуæг адæми æвзаги тæваги фæд бунæттон цæргути æвзаги.

Супплетивизм (от позднелат. suppletivus ‘дополняющий’)

Образование форм одного и того же слова от разных основ.

Супплетиви зм

Иу дзырды формæты равзæрд хицæн уидæгтæй.

Супплетив изм

Еу дзурди формити равзурд хецæн уедæгтæй.

Суффикс

(от лат. suffixus ‘прибитый, приколоченный’)

Значимая часть слова, стоящая после корня или другого суффикса.

Фæсæфтуан

, суффикс

Дзырды мидæг уидаг кæнæ æндæр фæсæфтуаны фæстæ чи лæууы, ахæм нысаниуæгджын хай.

Фæсæфтау æн,

суффикс

Дзурди медæгæ уедагæ кенæ æндæр фæсæфтауæни фæсте ка лæууй, уæхæн нисанеуæггин хай.

Табуизмы

(от полинезийского

tapu ‘священный, запретный’)

Слова, употребление которых запрещено или ограничено под влиянием

экстралингвистических факторов (религией, традициями и т.д.).

Тобæгонд дзырдтæ

Экстралингвистикон аххосæгты тыххæй (дин кæнæ æгъдаумæ гæсгæ) дзурæн цы дзырдтæн нæй, уыдон.

Тобæгонд дзурдтæ

Экстралингвистикон анхосæгти туххæй (дин кенæ æгъдаумæ гæсгæ) дзорæн ци дзурдтæн нæййес, етæ.

Тавтология

(от греч. tauto ‘то же самое’ и logos ‘слово’)

Повторение в предложении однокоренных слов.

Тавтологи

Иууидагон дзырдтæй хъуыдыйады пайда кæнын.

Тавтологи

Еууедагон дзурдтæй гъудиади пайда кæнун.

Творительный (отложительны й) падеж

Косвенный падеж, отвечает на вопросы кем? чем?

Иртæстон хауæн

Фæрссаг хауæн, дзуапп дæтты фæрстытæн кæмæй? цæмæй? кæцæй?

Æртæстон хауæн

Фæрсаг хауæн, дзуапп дæттуй фæрститæн кæмæй? цæмæй? кæдæй?

Тезаурус

(от греч. thesauros ‘сокровище, сокровищница’)

Словарь, отражающий словарный состав данного языка в полном объеме.

Тезаурус

Æвзаджы æппæт дзырдты дзырдуат.

Тезаурус

Æвзаги æнккæт дзурдти дзурдуат.

Текст

(от лат. textum ‘связь, соединение’)

Высказывание,

воспроизведенное на письме или в печати.

Текст

Фыст кæнæ мыхуыргонд раныхас.

Текст

Финст кенæ мухургонд ранихас.

Тема

(от греч. thema ‘то, что положено в основу’)

См.: Актуальное членение предложения.

Темæ

Кæс: Хъуыдыйады актуалон дих.

Темæ

Кæсæ: Гъудиади актуалон дех.

Тематическая группа слов

Объединение слов на основе общего признака в их

Дзырдты тематикон

Дзырдты иугонд сæ лексикон нысаниуæгты иумæйаг

Дзурдти тематикон

Дзурдти еугонд сæ лексикон нисанеуæгти еумæйаг минеуæгмæ

лексических значениях.

къорд

миниуæгмæ гæсгæ.

къуар

гæсгæ.

Термины

(от лат. terminus

‘предел’)

Названия специальных понятий техники, науки, искусства.

Терминтæ

Техникæ, наукæ, аивады сæрмагонд æмбарынæдты нæмттæ.

Терминтæ

Техникæ, наукæ, аййевади сæрмагонд лæдæруйнæдти нæмттæ.

Типологическая классификация

языков

= Морфологическая классификация языков – деление языков на группы, основанное на различиях и способах образования грамматических форм. Выделяются языки: флективные, агглютинативные, аморфные и полисинтетические.

Æвзæгты типологон классифика ци

Æвзæгты морфологон классификаци – грамматикон формæтæ аразыны хицæндзинæдтæ æмæ фæрæзтæм гæсгæ æвзæгты дих. Хицæн кæнынц флективон, агглютинативон, аморфон æмæ полисинтетикон æвзæгтæ.

Æвзæгти типологон классифик аци

Æвзæгти морфологон классификаци – грамматикон формитæ аразуни хецæндзийнæдтæ æма фæрæзнитæмæ гæсгæ æвзæгти дех. Хецæн кæнунцæ флективон, агглютинативон, аморфон æма полисинтетикон æвзæгтæ.

Тире

(от франц. tiret из

tirer ‘тянуть’)

Знак препинания в виде длинной горизонтальной черточки (–).

Тире

Æрхæцæн нысан даргъ горизонталон хаххы хуызы (–).

Тире

Æрхуæцæн нисан даргъ горизонталон ханхи хузи (–).

Топоним

(от греч. topos ‘место, местность’ и onyma ‘имя’)

Собственное название какого- либо географического объекта (города, реки, горы и др.).

Топоним

Исты географион объекты (горæты, цæугæдоны, хохы æ. æнд.) сæрмагонд ном.

Топоним

Ести географион объекти (горæти, цæугæдони, хонхи æ. æнд.) сæрмагонд ном.

Топонимика

Совокупность географических названий какой-либо определенной местности.

Топонимик æ

Исты бæлвырд бынаты географион нæмтты иугонд.

Топоними кæ

Ести бæлвурд бунати географион нæмтти еугонд.

Топонимия

Раздел лингвистики, занимающийся изучением географических названий.

Топоними

Географион нæмттæ лингвистикæйы цы хай ахуыр кæны, уый.

Топоними

Географион нæмттæ лингвистики ци хай ахур кæнуй, е.

Точка

Знак препинания (.), разделяющий предложения.

Стъæлф

Хъуыдыйæдтæ кæрæдзийæ дихгæнæг æрхæцæн нысан (.).

Стъæлфæ

Гъудиæдтæ кæрæдземæй дехгæнæг æрхуæцæн нисан (.).

Точка с запятой

Знак препинания (;), употребляемый для разделения распространённых, более

самостоятельных частей сложносочинённого предложения.

Стъæлф къæдзыгим æ

Æрхæцæн нысан (;). Пайда дзы кæнынц бабæтгæвазыгджын хъуыдыйады даргъ хæйттæ хицæн кæнгæйæ.

Стъæлфæ къæдзуги хæццæ

Æрхуæцæн нисан (;). Пайда си кæнунцæ бабæтгæвазуггин гъудиади даргъ хæйттæ хецæн кæнгæй.

Транскрипция (от лат. transcriptio ‘переписывание’)

Совокупность специальных знаков, при помощи которых передается произношение.

Транскрип ци

Дзырды хъæд цы сæрмагонд нысæнттæй æвдыст фæцæуы, уыдоны иугонд.

Транскрип ци

Дзурди хат ци сæрмагонд нисæнттæй æвдист фæццæуй, уони еугонд.

Транслитераци я

(от лат. trans

Передача букв одной письменности посредством букв другой письменности.

Транслитер аци

Иу фыссынады дамгъæтæ иннæ фыссынады дамгъæтæй нысан кæнын.

Транслите раци

Еу финсуйнади дамугъатæ иннæ финсуйнади дамугъатæй нисан кæнун.

‘через’ и litera

‘буква’)

Троп

(от греч tropos

‘поворот’)

Слово или оборот речи, употребленные в переносном значении.

Троп

Ахæсгæ нысаниуæджы кæмæй æрцæуы пайдагонд, ахæм дзырд кæнæ здæхт.

Троп

Рахæсгæ нисанеуæги кæмæй æрцæуй пайдагонд, уæхæн дзурд кенæ æздæх.

Тюркские языки

Тюркская языковая семья. К ней относятся турецкий, азербайджанский, казахский, киргизский, узбекский,

каракалпакский, уйгурский, татарский, башкирский,

чувашский, карачаевский,

балкарский, кумыкский, ногайский, якутский и др.

Тюркаг æвзæгтæ

Тюркаг æвзæгты мыггаг. Хауынц æм туркаг,

азербайджайнаг, казахаг,

киргизаг, узбекаг,

каракалпакаг, уйгураг, тæтæйраг, башкираг, чувашаг, хъæрæсейаг, балхъайраг, хъуымыхъхъаг, ногъайаг, якутаг æ.æнд.

Тюркаг æвзæгтæ

Тюркаг æвзæгти муггаг. Хаунцæ имæ турккаг, азербайджайнаг, казахаг, киргизаг, узбекаг, каракалпакаг, уйгуйраг, тæтæйраг, башкийраг, чувашаг, хъæрæсейаг, балхъайраг, хъумухъаг, ногъайаг, якутаг æ.æнд.

Увулярные согласные

(от лат uvula

‘язычок’)

Язычковые согласные, т.е. согласные, при образовании которых активным органом является маленький язычок.

Увулярон æмхъæлæсо нтæ

Мæнгæвзагон æмхъæлæсонтæ, ома, сæ аразгæйæ активон дзурæн оргæн мæнгæвзаг кæмæн вæййы, ахæмтæ.

Увулярон æмгъæлæс онтæ

Мæнгæвзагон æмгъæлæсонтæ, гъома, сæ аразгæй активон дзорæн оргæн мæнгæвзаг кæмæн фæууй, уæхæнттæ.

Угро-финские языки

Языковая семья, в которую входят: 1) языки угорской группы: мадьярский

(венгерский), мансийский, хантыйский; 2) языки финской группы: финский, эстонский, карельский, коми, марийский, мордовский и др.

Угораг- финнаг æвзæгтæ

Æвзæгты мыггаг. Хауынц æм:

1) угораг къорды æвзæгтæ: мадьяраг (венгриаг), мансийаг, хантыйаг; 2) финнаг къорды æвзæгтæ: финнаг, эстойнаг, карелаг, коми, марийаг, мордоваг æ.æнд.

Угойраг- финнаг æвзæгтæ

Æвзæгти муггаг. Хаунцæ имæ: 1) угораг къуари æвзæгтæ: мадьяраг (венгриаг), мансийаг, хантийаг; 2) финнаг къуари æвзæгтæ: финнаг, эстойнаг, карелаг, коми, марийаг, мордоваг æ.æнд.

Ударение

1.Выделение одного из слогов в составе слова (или слова в составе синтагмы, или синтагмы в составе фразы) различными фонетическими средствами: усилением голоса, интонацией и т.д. 2. Значок над буквой, указывающей на такое выделение.

Цавд

Дзырды мидæг уæнгтæй иу (кæнæ синтагмæйы мидæг – дзырдтæй иу, кæнæ та фразæйы мидæг – синтагмæтæй иу) раиртасын алыхуызон фонетикон фæрæзты фæрцы (хъæлæс, интонацийæ æ.æнд.).

2. Ахæм раиртæст амонæг нысан дамгъæйы сæрмæ.

Цавд

Дзурди медæгæ иуæнгтæй еу (кенæ синтагми медæгæ – дзурдтæй еу, кенæ ба фрази медæгæ – синтагмитæй еу) рартасун аллихузи фонетикон фæрæзнити фæрци (гъæлæс, интонацийæй æ.æнд.). 2. Ауæхæн рартæст амонæг нисан дамугъай сæрмæ.

Ударные гласные

Гласные, выделяемые в слове большей силой произнесения. См.: Безударные гласные.

Цавдон хъæлæсонт æ

Тыхджындæр хъæлæсы уагæй кæй фæдзурынц, ахæм хъæлæсонтæ. Кæс: Æнæцавдон хъæлæсонтæ.

Цавдон гъæлæсонт æ

Тухгиндæр гъæлæси уагæй ке фæдздзорунцæ, уæхæн гъæлæсонтæ. Кæсæ: Æнæцавдон гъæлæсонтæ.

Удвоение

1. = Геминация, редупликация. Двукратное увеличение долготы звука. 2. Повторение буквы на письме для обозначения долгого качества гласного. 3. Повтор. Удвоение слов. Удвоение слогов.

Фæдывæр

1. = Геминаци, редупликаци. Мырæн йæ дæргъвæтиндзинад дыууæ хатты фылдæр кæнын. 2. Хъæлæсоны дæргъвæтиндзинад дыууæ дамгъæйæ нысан кæнын. 3. Дывæргонд дзырдтæ фæлхат кæнын. Дывæргонд уæнгтæ.

Фæддувæр

1. = Геминаци, редупликаци. Мурæн æ дæргъвæтиндзийнади дууæ хатти фæфулдæрдзийнадæ. 2. Гъæлæсони дæргъвæтиндзийнадæ дууæ дамугъайемæй нисан кæнун.

3. Дувæргонд дзурдтæ. Дувæргонд иуæнгтæ.

Узус

(от лат usus ‘обычай, правило, применение’)

Общепринятое носителями данного языка употребление слов, форм, конструкций в противоположность окказиональному.

Узус

Æвзагыл дзурджытæ иумæйаг фæткмæ гæсгæ дзырдтæ, сæ формæтæ, конструкцитæ, окказионалондзинадæй хъауджыдæр куы фæдзурынц, уæд уый.

Узус

Æвзагбæл дзоргутæ еумæйаг фæткæмæ гæсгæ дзурдтæ, сæ формитæ, конструкцитæ, окказионалондзийнадæй игъаугидæр ку фæдздзорунцæ, уæд е.

Уподобительны й падеж

Косвенная падежная форма, выражающая сравнение одного предмета с другим; отвечает на вопросы с кем? с чем?

Хуызæнон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны иу предметы абарст иннæимæ; дзуапп дæтты фæрстытæн кæйау? цæйау? куыд?

Хузæнон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй еу предмети рабарст инней хæццæ; дзуапп дæттуй фæрститæн кейау? цæййау?

Уподобление

См.: Ассимиляция.

Æмхуызона д

Кæс: Ассимиляци.

Æмхузонад æ

Кæсæ: Ассимиляци.

Управление

Вид связи в словосочетании, при котором главное слово требует от зависимого слова определенной падежной формы.

Æмарæзт

Сæйраг дзырд дæлбар дзырды бæрæг хауæны æвæрын куы фæдомы, уæд ахæм бастдзинады хуыз дзырдбасты мидæг.

Æмарæзт

Сæйраг дзурд дæлбарæ дзурди бæрæг хауæни æвæрун ку фæддомуй, уæд уæхæн бастдзийнади хузæ дзурдбасти медæгæ.

Условное наклонение

= Сослагательное наклонение – глагол указывает на действие, которое возможно при определенных условиях, но пока еще не происходит в действительности.

Бадзырдон здæхæн

Мивдисæг бадзырдон здæхæны æвдисы, чи нæма цæуы, фæлæ бæрæг уавæрты цæуæн кæмæн ис, ахæм архайд.

Бадзурдон æздæхæн

Мивдесæг бадзурдон æздæхæни æвдесуй, ка нæма цæуй, фал бæрæг уавæрти цæуæн кæмæн ес, уæхæн архайд.

Устаревшее слово

Слово, вышедшее из живого употребления и воспринимаемое как пережиток более раннего периода жизни языка.

Зæронд дзырд

Арæх кæмæй нал пайда кæнынц æмæ æвзаджы ивгъуыд замантимæ баст чи у, ахæм дзырд.

Зæронд дзурд

Арæх кæмæй нæбал пайда кæнунцæ æма æвзаги евгъуд дзаманти хæццæ баст ка æй, уæхæн дзурд.

Уточняющие члены предложения

Члены предложения, конкретизирующие значение слова, к которому они относятся.

Хъуыдыйад ы бæлвырддæ

Цы дзырдмæ хауынц, уый нысаниуæг æргомдæрæй, бæлвырддæрæй цы дзырдтæ

Гъудиади бæлвурддæ ргæнæн

Ци дзурдмæ хаунцæ, уой нисанеуæг æргомдæрæй, бæлвурддæрæй ци дзурдтæ æвдесунцæ, етæ.

ргæнæн уæнгтæ

æвдисынц, уыдон.

иуæнгтæ

Фигура речи

См.: Стилистические фигуры.

Ныхасы фигурæ

Кæс: Стилистикон фигурæтæ.

Нихаси фигурæ

Кæсæ: Стилистикон фигуритæ.

Филология

(от греч phileō ‘люблю’ и logos ‘учение’)

Совокупность наук, изучающих культуру какого-либо народа, выраженную в языке и литературном творчестве.

Филологи

Æвзаг æмæ литературон сфæлдыстад ахуыр кæныны фæрцы искæцы адæмыхатты культурæ иртасæг наукæты иугонд.

Филологи

Æвзаг æма литературон исфæлдистадæ ахур кæнуни фæрци ескæци адæмихатти культурæ æртасæг наукити еугонд.

Финаль

(от лат finalis

‘конечный’)

Конечный звук слога (основы, слова).

Финаль

Уæнджы (уидаджы, дзырды) кæройнаг мыр.

Финаль

Иуонги (уедаги, дзурди) кæройнаг мур.

Флексия

(от лат flexio ‘сгибание, переход’)

Окончание слова.

Флекси

Дзырды кæрон.

Флекси

Дзурди кæрон.

Флективные языки

Языки, которым присуще флективное словоизменение, т.е. словоизменение посредством флексий, которая может являться выражением нескольких категориальных форм. Ср.: Агглютинативные языки.

Флективон æвзæгтæ

Флективон дзырдивынад, ома флекситы фæрцы дзырдивынад, цы æвзæгты ис, уыдон; ахæм æвзæгты флекси февдисы цалдæр грамматикон формæйы. Абар: Агглютинативон æвзæгтæ.

Флективон æвзæгтæ

Флективон дзурдæййевуйнадæ, гъома флексити фæрци дзурдæййевуйнадæ, ци æвзæгти ес, етæ; уæхæн æвзæгти флекси февдесуй цалдæр грамматикон форми. Рабарæ: Агглютинативон æвзæгтæ.

Фонема

(от греч. phōnēma

‘голос, звук’)

Звук речи, рассматриваемый как средство для различения значений слов и морфем.

Фонемæ

Дзырдтæ æмæ морфемæты нысаниуæг ныхасы цы мыры фæрцы иртæстгонд фæцæуы, уый.

Фонемæ

Дзурдтæ æма морфемити нисанеуæг нихаси ци мури фæрци æртæстгонд фæццæуй, е.

Фонетика

(от греч. phōnetikē

‘звуковой’)

1. Звуковой строй, звуковой состав языка. 2. Раздел языкознания, изучающий звуковой строй языка.

Фонетикæ

1. Æвзаджы мырон сконд. 2. Æвзаджы мырон сконд иртасæг хай æвзагзонынады.

Фонетикæ

1. Æвзаги мурон сконд. 2. Æвзаги мурон сконд æртасæг хай æвзагзонунади.

Фонетическая транскрипция

См.: Транскрипция.

Фонетикон транскрипц и

Кæс: Транскрипци.

Фонетикон транскрип

ци

Кæсæ: Транскрипци.

Фонетический принцип

В орфографии – написание морфем в соответствии с их звучанием.

Фонетикон принцип

Орфографийы – морфемæтæ куыд хъуысынц, уымæ гæсгæ сæ фыссын.

Фонетикон принцип

Орфографийи – морфемитæ куд игъусунцæ, уомæ гæсгæ сæ финсун.

Фонетический разбор

Вид лингвистического анализа, при котором выделяются слоги и

Фонетикон æвзæрст

Фонетикон дзырд уæнгтыл æмæ мыртыл дихгонд кæм

Фонетикон æвзурст

Фонетикон дзурд иуæнгтæбæл æма муртæбæл дехгонд кæми ‘рцæуй

звуки в фонетическом слове, дается их характеристика.

æрцæуы æмæ сын сæ миниуджытæ кæм равдисынц, лингвистон анализы ахæм хуыз.

æма син сæ минеугутæ кæми равдесунцæ, лингвистон анализи уæхæн хузæ.

Фонетическое слово

Самостоятельное слово вместе с примыкающими к нему безударными служебными словами и частицами.

Фонетикон дзырд

Дзырд, цы æнæцавдон æххуысгæнæг дзырдтæ æмæ хайыгтæ ма йæм хауынц, уыдонимæ иумæ.

Фонетикон дзурд

Дзурд, ци æнæцавдон æнхусгæнæг дзурдтæ æма хайæгтæ ма ‘ймæ хаунцæ, уони хæццæ еумæ.

Фонология

(от греч. phōnē ‘звук’ и logos ‘учение’)

Раздел языкознания, изучающий систему фонем языка и их различительные признаки, т.е. теория фонем.

Фонологи

Æвзаджы фонемæтæ æмæ сæ иртасæн миниуджытæ æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый, ома фонемæты теори.

Фонологи

Æвзаги фонемитæ æма се ‘ртасæн минеугутæ æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е, гъома фонемити теори.

Форма слова

1. = Грамматическая форма слова. Словоформа. 2.

Разновидности слова в парадигматическом ряду.

Дзырды формæ

1. = Дзырды грамматикон формæ. Дзырды хуыз. 2. Дзырды алы хуызтæ парадигматикон рæнхъы.

Дзурди формæ

1. = Дзурди грамматикон формæ. Дзурди хузæ. 2. Дзурди алли хузтæ парадигматикон рæнгъи.

Формант

(от лат. formans

‘образующий’)

1. = Аффикс. 2. Суффикс, слившийся с окончанием.

Формант

1. = Аффикс. 2. Дзырды кæронимæ чи баиу, ахæм фæсæфтуан.

Формант

1. = Аффикс. 2. Дзурди кæрони хæццæ ка байеу æй, уæхæн фæсæфтауæн.

Фраза

(от греч. phrasis

‘выражение, оборот речи’)

Отрезок речи, относительно самостоятельный в смысловом и интонационом отношении.

Фразæ

Йæ хъуыды æмæ интонацимæ гæсгæ æмбæрст чи у, ныхасы ахæм лыггонд.

Фразæ

Æ гъудимæ æма интонации мæ гæсгæ хебаргонд ка ‘й, нихаси уæхæн лухдзæг.

Фразеологизм

= Устойчивое словосочетание, фразеологический оборот, фразеологическая единица.

Фразеологи зм

= Æнæфехæлгæ дзырдбаст, фразеологон здæхт, фразеологон иуæг.

Фразеолог изм

= Æнæфехæлгæ дзурдбаст, фразеологон æздæх, фразеологон еуæг.

Фразеологическ ий оборот

Устойчивое словосочетание, которое встречается в языке в готовом виде и, подобно слову, имеет единое, но переносное, значение.

Фразеолого н здæхт

Æвзаджы цæттæйæ чи ‘мбæлы æмæ хицæн дзырды хуызæн иу, æрмæст ахæсгæ, нысаниуæг чи ‘вдисы, ахæм æнæфехæлгæ дзырдбаст.

Фразеолог он æздæх

Æвзаги цæттæй ка ‘мбæлуй æма хецæн дзурди хузæн еу, æрмæст рахæсгæ нисанеуæг ка ‘вдесуй, уæхæн æнæфехæлгæ дзурдбаст.

Фразеологическ ое единство

Фразеологический оборот, целостное значение которого мотивировано отдельными значениями составляющих его слов.

Фразеолого н иугонд

Йæ нысаниуæг, цы дзырдтæй арæзт у, уыдоны хицæн нысаниуæгтæй æмбæрстгонд кæмæн вæййы, ахæм фразеологон здæхт.

Фразеолог он еугонд

Æ нисанеуæг, ци дзурдтæй арæзт æй, уони хецæн нисанеуæгтæй лæдæргæ кæмæн фæууй, уæхæн фразеологон æздæх.

Фразеологическ ое сочетание

Фразеологический оборот, в состав которого входят слова со свободным и фразеологически

Фразеолого н баст

Хибар нысаниуæг æмæ йæ нысаниуæг фразеологизмимæ баст цы дзырдтæн у, уыдонæй

Фразеолог он баст

Хебарæ нисанеуæг æма æ нисанеуæг фразеологизмти хæццæ баст ци дзурдтæн æй, уонæй арæзт

связанным значением, причем целостное значение вытекает из значения отдельных слов.

арæзт фразеологон здæхт. Йæ иумæйаг нысаниуæг ын бамбарæн ис хицæн дзырдты нысаниуæгтæй.

фразеологон æздæх. Æ еумæйаг нисанеуæг ин балæдæрæн ес хецæн дзурдти нисанеуæгтæй.

Фразеологическ ое сращение

= Идиома – фразеологический оборот с абсолютной семантической спаянностью частей, целостное значение которого не выводится из значений составляющих его слов.

Фразеолого н ныхæст

= Идиомæ – йæ хæйттæ семантикон æгъдауæй кæрæдзиимæ æнгом баст кæмæн сты æмæ йæ аразæг дзырдты хицæн нысаниуæгтæй иумæйаг нысаниуæг бамбарæн кæмæн нæй, ахæм фразеологон здæхт.

Фразеолог он нихæст

= Идиомæ – æ хæйттæ семантикон æгъдауæй кæрæдзей хæццæ æнгом баст кæмæн æнцæ æма æ аразæг дзурдти хецæн нисанеуæгтæй еумæйаг нисанеуæг балæдæрæн кæмæн нæййес, уæхæн фразеологон æздæх.

Фразеология

(от греч. phrasis

‘выражение,

оборот речи’ и

logos ‘учение’)

1. Раздел языкознания, изучающий фразеологические обороты. 2. Состав фразеологизмов данного языка.

Фразеологи

1. Фразеологон здæхтытæ иртасæг хай æвзагзонынады. 2. Æвзаджы фразеологизмты сконд.

Фразеолог и

1. Фразеологон æздæхтæ æртасæг хай æвзагзонунади. 2. Æвзаги фразеологизмти сконд.

Фрикативные согласные

= Спиранты. Щелевые согласные.

Фрикативо н æмхъæлæсо нтæ

= Спиранттæ. Зыхъхъырон æмхъæлæсонтæ.

Фрикативо н æмгъæлæс онтæ

= Спиранттæ. Зихъирон æмгъæлæсонтæ.

Функциональн ые стили

Стили, выделяемые в соответствии с основными функциями языка, связанными с той или иной сферой деятельности человека. Функциональных стилей пять: разговорный стиль, деловой (официальный) стиль, научный стиль, публицистический стиль, стиль художественной литературы.

Функциона лон стильтæ

Адæймаджы архайдимæ баст æвзагæн цы стильтæ ис раиртасæн æвзаджы сæйраг функцитæм гæсгæ, уыдон. Функционалон стильтæ сты фондз: хуымæтæг ныхасы стиль, официалон хъуыддаджы стиль, наукон стиль, публицистон стиль, аив литературæйы стиль.

Функцион алон стильтæ

Адæймаги архайди хæццæ баст æвзагæн ци стильтæ ес рартасæн æвзаги сæйраг функцитæмæ гæсгæ, етæ. Функционалон стильтæ ‘нцæ фондз: хумæтæг нихаси стиль, официалон гъуддаги стиль, наукон стиль, публицистон стиль, аййев литератури стиль.

Цитата

(от лат. citatum из citare ‘призывать, называть’)

Дословная выдержка из текста.

Цитатæ

Тексты скъуыддзаг æнæиудзырдхъуагæй.

Цитатæ

Тексти æскъуддзаг æнæйеудзурдгъæуагæй.

Части речи

Основные лексико- грамматические разряды, по которым распределяются слова языка на основании

Ныхасы хæйттæ

Æвзаджы дзырдтæ цы сæйраг лексикон-грамматикон къордтыл дихгонд цæуынц сæ семантикон, морфологион æмæ

Нихаси хæйттæ

Æвзаги дзурдтæ ци сæйраг лексикон-грамматикон къуæрттæбæл дехгонд цæунцæ сæ семантикон, морфологион æма

семантического, морфологического и синтаксического признаков. Самостоятельные части речи. Служебные части речи.

синтаксисон миниуджытæм гæсгæ, уыдон. Сæрмагонд ныхасы хæйттæ. Æххуысгæнæг ныхасы хæйттæ.

синтаксисон минеугутæмæ гæсгæ, етæ. Сæрмагонд нихаси хæйттæ. Æнхусгæнæг нихаси хæйттæ.

Частица

Служебное слово, придающее дополнительный смысловой оттенок предложению или отдельному слову. Ограничительные,

усилительные, указательные, отрицательные частицы.

Хайыг

Хъуыдыйады кæнæ хицæн дзырды нысаниуæгмæ ма уæлæмхасæн фæлгъуыз цы æххуысгæнæг ныхасы хай æфтауы, уый. Дихгæнæг, тыхджындæргæнæг, амонæг, æппæрццæг хайыгтæ.

Хайæг

Гъудиади кенæ хецæн дзурди нисанеуæгмæ ма уæлæнхасæн фæлгъуз ци æнхусгæнæг нихаси хай æфтауй, е. Дехгæнæг, тухгиндæргæнæг, амонæг, идæнцон хайæгтæ.

Чередование звуков

Мена звуков, занимающих одно и то же место в морфеме в разных случаях ее употребления.

Мырты ивд

Морфемæйы мидæг иу бынаты цы мыртæ фæлæууынц, уыдоны ивынад ныхасы алыхуызон уавæрты.

Мурти æййивд

Морфеми медæгæ еу бунати ци муртæ фæллæуунцæ, уони æййевуйнадæ нихаси аллихузи уавæрти.

Число

Морфологический признак имен существительных,

обозначающий каличество предметов, деятелей и др. Единственное число. Множественное число.

Нымæц

Номдарæн предметты, архайджыты æ.æнд. нымæц цы морфологон категори æвдисы, уый. Иууон нымæц. Бирæон нымæц.

Нимæдзæ

Номдарæн предметти, архайгути æ.æнд. нимæдзæ ци морфологон категори æвдесуй, е. Еууон нымæдзæ. Берæон нимæдзæ.

Члены предложения

Компоненты предложения (словоформы и словосочетания), связанные между собой по смыслу и грамматически.

Хъуыдыйад ы уæнгтæ

Сæ хъуыдымæ гæсгæ æмæ грамматикон æгъдауæй кæрæдзиимæ баст хъуыдыйад аразæг хæйттæ (дзырдты хуызтæ æмæ дзырдбæстытæ).

Гъудиади иуæнгтæ

Сæ гъудимæ гæсгæ æма грамматикон æгъдауæй кæрæдзей хæццæ баст гъудиадæ аразæг хæйттæ (дзурдти хузтæ æма дзурдбæститæ).

Чужая речь

Высказывание другого лица, которое включается в авторское повествование. Прямая речь. Косвенная речь. Слова автора.

Искæй ныхас

Æндæр адæймаджы дзырдтæ авторы ныхасы мидæг. Комкоммæ ныхас. Фæрссаг ныхас. Авторы ныхæстæ.

Еске нихас

Æндæр адæймаги дзурдтæ автори нихаси медæгæ. Комкоммæ нихас. Фæрсаг нихас. Автори нихæстæ.

Шумные согласные

Согласные, образуемые шумом и голосом (звонкие согласные) или только шумом (глухие согласные). К шумным относятся все согласные, кроме сонорных.

Сыбырттон æмхъæлæсо нтæ

Сыбыртт æмæ хъæлæсы фæрцы чи сæвзæры (зылангонтæ) кæнæ æрмæст сыбыртты фæрцы (æзылангонтæ), ахæм æмхъæлæсонтæ. Æмхъæлæсон мыртæ иууылдæр, соноронтæй фæстæмæ, сты сыбырттон.

Сибирттон æмгъæлæс онтæ

Сибиртт æма гъæлæси фæрци ка исæвзуруй (зæллангонтæ) кенæ æрмæст сибиртти фæрци (æзæллангонтæ), уæхæн æмгъæлæсонтæ. Æмгъæлæсон муртæ еугуремæй дæр, соноронтæй фæстæмæ, æнцæ сибирттон.

Щелевые

= Фрикативные согласные.

Зыхъхъыро

= Фрикативон æмхъæлæсонтæ.

Зихъирон

= Фрикативон æмгъæлæсонтæ.

согласные

Спиранты. См.: Спиранты.

н æмхъæлæсо нтæ

Спиранттæ. Кæс: Спиранттæ.

æмгъæлæс онтæ

Спиранттæ. Кæсæ: Спиранттæ.

Эвфемизм

(от греч.

euphēmismos

‘хорошо говорю’)

Смягчающее обозначение какого-либо предмета или явления, более мягкое выражение вместо грубого.

Эвфемизм

Исты предмет кæнæ фæзынд фæлмæндæр загъдæй, аивдæр ахорæнтæй æвдисын.

Эвфемизм

Ести предмет кенæ фæззиндæ фæлмæндæр загъдæй, аййевдæр хуарæнтæй æвдесун.

Экзотизмы

(от греч. exōtikos ‘чужой, иноземный’)

Слова, характеризующие быт разных народов: названия одежды, денежных единиц, обычаев и др.

Экзотизмтæ

Алыхуызон адæмыхæттыты цардыуаг æвдисæг дзырдтæ: дарæсы, æхцайы, æгъдæутты æ.æнд. нæмттæ.

Экзотизмт æ

Аллихузи адæмихæттæлти цардиуагæ æвдесæг дзурдтæ: дарæси, æхцайи, æгъдæутти æ.æнд. нæмттæ.

Экспрессивный (от лат. expressio ‘выражение’)

Содержащий, сообщающий экспрессию. Экспрессивное выражение. Экспрессивная лексика. Экспрессивная окраска.

Экспрессив он

Экспресси кæм ис, ахæм.

Экспрессивон разагъд.

Экспрессивон лексикæ. Экспрессивон ахуырст.

Экспресси вон

Экспресси кæми ес, уæхæн.

Экспрессивон разагъд.

Экспрессивон лексикæ. Экспрессивон хурст.

Экстралингвист ический

(от лат. extra ‘вне, сверх’ и франц. linguistique ‘языковой’)

Внеязыковой, относящийся к реальной действительности, в условиях которой развивается и функционирует язык. К экстралингвистическим

условиям относятся в первую очередь общественно- политические факторы.

Экстралинг вистикон

Æвзаг цы уавæрты архайы æмæ рæзы æмæ æвзагмæ бар чи нæ дары, уыцы æддагон уагæвæрдтæ.

Экстралингвистикон уавæртæм хауынц æппæты фыццаг æхсæнадон-политикон фактортæ.

Экстралин гвистикон

Æвзаг ци уавæрти архайуй æма ирæзуй, æма æвзагмæ барæ ка нæ даруй, еци æндагон уагæвæрдтæ. Экстралингвистикон уавæртæмæ хаунцæ тæккæ фиццагдæр æхсæнадон-политикон фактортæ.

Элизия

(от лат. elisio ‘выжимание, выталкивание’)

Отпадение конечного гласного звука слова на стыке с начальным гласным следующего слова в некоторых языках.

Элизи

Иуæй-иу æвзæгты дзырды кæройнаг хъæлæсоны рахауд, иннæ дзырд дæр хъæлæсонæй куы райдайы, уæд.

Элизи

Еуæй-еу æвзæгти дзурди кæройнаг гъæлæсони рахаудт, иннæ дзурд дæр гъæлæсонæй ку райдайуй, уæд.

Эллипсис, эллипс

(от греч. ellipsis ‘выпадение, опущение’)

Пропуск элемента высказывания, который легко восстанавливается в данном контексте или ситуации.

Эллипсис, эллипс

Бæлвырд контексты кæнæ уавæры æнцонæй баххæстгæнæн кæмæн ис, уыцы элементы фæуагъд ныхасы мидæг.

Эллипсис, эллипс

Бæлвурд контексти кенæ уавæри æнцонæй банхæстгæнæн кæмæн ес, еци элементи фæууагъд нихаси медæгæ.

Элятив

(от лат. elatus

‘возвышенный’)

= Превосходная степень прилагательных. Обозначающий высокую степень качества.

Элятив

= Миногонты уæлахизон бæрц. Миниуæджы тæккæ бæрзонддæр къæпхæн (бæрц) æвдисæг.

Элятив

= Минеуæгонти уæлахезон бæрцæ. Минеуæги тæккæ бæрзонддæр къæпхæн (бæрцæ) æвдесæг.

Эмоциональная лексика

Слова, имеющие выраженную языковыми средствами эмоциональную окрашенность.

Эмоционал он лексикæ

Æвзаджы фæрæзтæй æвдыст эмоционалон ахуырст цы дзырдтæн ис, уыдон.

Эмоционал он

лексикæ

Æвзаги фæрæзнитæй æвдист эмоционалон хурст ци дзурдтæн ес, етæ.

Эпентеза

(от греч. epenthesis

‘вставка’)

= Вставка звуков. Появление в слове под влиянием фонетических или морфологических условий звука, отсутствовавшего в первоначальной форме этого слова.

Эпентезæ

= Мырты бавæрд. Бæрæг фонетикон кæнæ морфологон уавæрты аххосæй дзырды мидæг, раздæр дзы чи нæ уыд, ахæм мыры фæзынд.

Эпентезæ

= Мурти байвæрдæ. Бæрæг фонетикон кенæ морфологон уавæрти ангъосæй дзурди медæгæ, раздæр си ка нæ адтæй, уæхæн мури фæззиндæ.

Эпитет

(от греч. epitheton

‘приложение’)

Художественное, образное определение.

Эпитет

Аивадон, фæлгонцджын бæрæггæнæн.

Эпитет

Аййевадон, фæлгонцгун бæрæггæнæн.

Эпоним

(от греч. epōnymos из epi ‘после’ + onyma ‘имя’ — ‘дающий свое имя’)

Лицо, от имени которого произведено название народа, страны, города и т.д. (например: Америго Веспуччи – Америка, Колумб – Колумбия, Ярославль, Владимир и т.д.).

Эпоним

Адæмыхатты, бæстæйы, горæты æ.а.д. ном кæй номæй равзæрд, уый. (Зæгъæм: Америго Веспуччи – Америкæ, Колумб – Колумби, Ярославль, Владимир æ.а.д.).

Эпоним

Адæмихатти, бæсти, горæти æ.у.и. ном ке номæй равзурдæй, е. (Зæгъæн: Америго Веспуччи – Америкæ, Колумб – Колумби, Ярославль, Владимир æ.у.и.).

Эсперанто

(от этом языке ‘надеющийся’)

Искусственный международный язык, созданный в 1887 г. варшавским врачом Л.Л.Заменгофом на основе лексики, общей для наиболее распространенных европейских языков, отличающийся легкостью словообразования и грамматики.

Эсперанто

Æппæтдунеон æрымысгæ æвзаг. 1887 азы йæ æрхъуыды кодта польшæйаг дохтыр Л.Л.Заменгоф сæйрагдæр европæйаг æвзæгты лексикæйы бындурыл. Йæ хицæндзинад ис дзырдарæзт æмæ грамматикæйы æнцондзинады.

Эсперанто

Æппæтдуйнейон æримисгæ æвзаг. 1887 анзи ‘й æргъуди кодта польшаг дохтир Л.Л.Заменгоф сæйрагдæр европаг æвзæгти лексики бундорæбæл. Æ хецæндзийнадæ дзурдарæзт æма грамматики æнцондзийнади æй.

Этимология

(от греч.

etymologia из etymon ‘истина, основное значение слова’ + logos ‘понятие, учение’)

1. Раздел языкознания, изучающий происхождение и историю отдельных слов и морфем. 2. Происхождение и история слов и морфем.

Этимологи

1. Дзырдты æмæ морфемæты равзæрд иртасæг хай æвзагзонынады. 2. Дзырдты æмæ морфемæты равзæрд.

Этимологи

1. Дзурдти æма морфемити равзурдæ æртасæг хай æвзагзонунади. 2. Дзурдти æма морфемити равзурдæ.

Этимон

(от греч. etymon ‘истина, основное значение слова’)

Исходное слово (его первоначальная форма или значение), от которого произошло существующее в современом языке слово.

Этимон

Нырыккон æвзаджы дзырд кæмæй равзæрд, уыцы дзырд (йæ райдиан формæ кæнæ нысаниуæг).

Этимон

Нуриккон æвзаги дзурд кæмæй равзурдæй, еци дзурд (æ райдайæн формæ кенæ нисанеуæг).

Этнонимы

(от греч. ethnos

‘народ’ + onyma

Названия народов, племен.

Этнонимтæ

Адæмыхæттыты нæмттæ.

Этнонимт æ

Адæмихæттæлти нæмттæ.

‘имя’)

Язык

1. Система фонетических, лексических и грамматических средств, являющихся орудием выражения мыслей, чувств, волеизъявлений и служащая важнейшим средством общения людей. 2. Разновидность речи, характеризующаяся теми или иными стилистическими признаками. Книжный язык. Разговорный язык. Поэтический язык. Литературный язык.

Æвзаг

Фонетикон, лексикон æмæ грамматикон фæрæзты

системæ, хъуыдытæ, æнкъарæнтæ, фæндтæ æвдисыны æмæ адæмты ‘хсæн бастдзинады сæйрагдæр фæрæз.

2. Цавæрдæр стилистикон миниуджытæй хайджын ныхасы хуыз. Чиныджы æвзаг. Ныхасы æвзаг. Поэтикон æвзаг. Литературон æвзаг.

Æвзаг

  1. Фонетикон, лексикон æма грамматикон фæрæзнити системæ, гъудитæ, æнкъарæнтæ, фæндтæ æвдесуни æма адæмти ‘хсæн бастдзийнади сæйрагдæр фæрæзнæ.

  2. Циавæрдæр стилистикон минеугутæй хайгин нихаси хузæ. Киунуги æвзаг. Нихаси æвзаг. Поэтикон æвзаг. Литературон æвзаг.

Языкознание

= Языковедение. Лингвистика.

Æвзагзоны над

= Лингвистикæ.

Æвзагзону надæ

= Лингвистикæ.

ОСЕТИНСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ ТЕРМИНОВ

Осетинский

Русский

Иронский

Дигорский

Абарæгон бæттæгтæ

Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты кæнæ домгæвазыгджын хъуыдыйады хæйтты ‘хсæн абарыны ахаст цы бæттæгты фæрцы æвдыст цæуы, уы- дон.

Рабарæгон бæттæгтæ

Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ домгæвазуггин гъудиади хæйтти ‘хсæн рабаруни рахаст ци бæттæгти фæрци æвдист цæуй, етæ.

Сопоставительные союзы

Союзы, предназначенные для выражения сопоставительных отношений между одно- родными членами предложения и частями сложноподчиненного предложения.

Абарст

Иу предметы æмхуызондзинад иннæ предметимæ цы дзырд кæнæ разагъд æвдисы, уый.

Рабарст

Еу предмети æмхузондзийнадæ иннæ предмети хæццæ ци дзурд кенæ ра- загъд æвдесуй, е.

Сравнение

Слово или выражение, содержащее упо- добление одного предмета другому.

Абарстон здæхт

Абарст кæм ис, ахæм здæхт.

Рабарстон æздæх

Рабарст кæми ес, уæхæн æздæх.

Сравнительный оборот

Оборот, выражающий сравнение.

Аббревиатурæ

1. Дзырдбасты хæйтты фыццаг дамгъæтæй кæнæ мыртæй арæзт дзырд: ЦИПУ < Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет. 2. Цыбыр- гонд дзырд: драмтеатр < драмон театр.

Аббревиатурæ

1. Дзурдбасти хæйтти фиццаг да- мугъатæй кенæ муртæй арæзт дзурд: ЦИПУ < Цæгат Иристони паддза- хадон университет. 2. Цубургонд дзурд: драмтеатр < драмон театр.

Аббревиатура

(ит. abbre viatura < лат. brevis ‘краткий’)

1. Слово, образованное названиями началь- ных букв или начальными звуками элемен- тов словосочетаний: СОГУ < Северо- Осетинский государственный универси- тет. 2. Сложносокращенное слово: драм- театр < драматический театр.

Абетæ

1. Алфавит. 2. Дамгъæтæ ахуыргæнæн чиныг, дамгъуат.

Абетæ

1. Алфавит. 2. Дамугъатæ ахур кæну- ни киунугæ, дамугъауат.

Азбука, букварь

1. Алфавит. 2. Букварь, учебник для начального обучения чтению и письму.

Абзац

1. = Сырх рæнхъ – тексты фыццаг рæнхъы чысыл æрбайст рахизæрдæм.

2. Æххæст хъуыды чи æвдисы, тек- сты уыцы хай дыууæ сырх рæнхъы æхсæн.

Абзац

1. = Сурх рæнгъæ – тексти фиццаг рæнгъи æрбайст рахесæрдæмæ.

2. Æнхæст гъуди ка æвдесуй, тексти еци хай дууæ сурх рæнгъей æхсæн.

Абзац

(от нем. Absatz из absetzen ‘отодвигать’)

1. = Красная строка – отступ вправо в нача- ле первой строки какой-либо части текста.

2. Часть текста между двумя такими отсту- пами, характеризующаяся относительной законченностью и единством смыслового содержания.

Абхазаг æвзаг

Абхазаг æвзаг

Абхазский язык

Абхазæгты (Абхазийы бынæттон цæрджыты) æвзаг; абхазагау дзурын. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы кавказаг æвзæгты мыггаджы абхазаг-адыгъейаг къордмæ.

Абхазæгти (Абхазий бунæттон цæр- гути) æвзаг; абхазагау дзорун. Генеа- логион классификацимæ гæсгæ хауй кавказаг æвзæгти муггаги абхазаг- адæгъейаг къуармæ.

Язык абхазцев, коренного населения Абха- зии; говорить по-абхазски. По генеалоги- ческой классификации языков относится к абхазо-адыгской группе кавказской языко- вой семьи.

Авайраг æвзаг

Авайрæгты (Дагъистаны цæрæг адæмыхатты) æвзаг; авайрагау дзу- рын. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы кавказаг æвзæгты мыгга- джы дагъистайнаг къордмæ.

Авайраг æвзаг

Авайрæгти (Дагъистани цæрæг адæмихатти) æвзаг; авайрагау дзорун. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауй кавказаг æвзæгти муггаги дагъистайнаг къуармæ.

Аварский язык

Язык аварцев, одной из народностей Даге- стана; говорить по-аварски. По генеалоги- ческой классификации языков относится к дагестанской группе кавказской языковой семьи.

Авестæйы æвзаг

Зороастризмы дины чиныг «Авестæ»- йы рагонирайнаг æвзаг.

Авести æвзаг

Зороастризми дини киунугæ «Аве- сти» рагонирайнаг æвзаг.

Авестийский язык

Древнеиранский язык, на котором написана

«Авеста». Использовался в богослужении у приверженцев зороастризма.

Авторы ныхæстæ

Комкоммæ ныхас кæй у, уый цы дзы- рдтæй фæзæгъы дзурæг кæнæ фыс- сæг, уыдон.

Автори нихæстæ

Комкоммæ нихас ке ‘й, уой ци дзурдтæй фæззæгъуй дзорæг кенæ финсæг, етæ.

Слова автора

Слова, указывающие на то, кому принад- лежит прямая речь.

Агглютинативон æвзæгтæ Агглютинацийы фæрцы дзырдивынад цы æвзæгты ис, уыдон; ахæм æвзæгты алы аффикс дæр æвдисы æрмæст иу грамматикон нысаниуæг. Кæс: Флек- тивон æвзæгтæ.

Агглютинативон æвзæгтæ Агглютинаций фæрци дзурдæййе- вунадæ ци æвзæгти ес, етæ; уæхæн æвзæгти али аффикс дæр æвдесуй æрмæст еу грамматикон нисанеуæг. Кæсæ: Флективон æвзæгтæ.

Агглютинативные языки

Языки, которым присуще словоизменение путем агглютинации, т.е. каждый аффикс служит для выражения только одного грамматического значения. См.: Флектив- ные языки.

Агглютинаци

Аффиксацийы хуыз; дзырдтæ æмæ дзырдты формæтæ аразынæн дзырды уидаг кæнæ бындурмæ иунысанон аффикстæ куы бафтауынц, ахæм мад- зал.

Агглютинаци

Аффиксаций хузæ; дзурдтæ æма дзурдти формитæ аразунæн дзурди уедагæ кенæ бундормæ еунисанон аффикс ку бафтаунцæ, уæхæн мадзал.

Агглютинация

(от лат. agglutinatio ‘приклеивание, склеива- ние’)

Вид аффиксации; способ слово- и формо- образования, при котором к корню или ос- нове присоединяются однозначные стан- дартные аффиксы.

Адстрат

Кæцыдæр адæмыхаттæн се ‘взаджы хицæн хæйттæ æндæр адæмы æвзагмæ куы бацæуынц, иумæ иу ран кæй цæрынц, кæнæ сыхагиуæг кæй кæнынц, уый фæстиуæгæн, æвзаджы ахæм фæзынд.

Адстрат

Кæцидæр адæмихаттæн се ‘взаги хецæн хæйттæ æндæр адæми æвзагмæ ку бацæунцæ, еу рауæн ке цæрунцæ, уой фæстеуæгæн, æвзаги уæхæн фæззинд.

Адстрат

(от лат. ad ‘при, около’ и stratum ‘слой, пласт’) Элементы одного языка, вошедшие в дру- гой, в результате длительного сосущество- вания данных языков на одной или смеж- ных территориях.

Адыгъейаг æвзаг

Адыгъейæгты (Адыгъейы бынæттон цæрджыты) æвзаг; адыгъейагау дзу- рын. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы кавказаг æвзæгты мыгга- джы абхазаг-адыгъейаг къордмæ.

Адæгъейаг æвзаг

Адæгъейæгти (Адæгъей бунæттон цæргути) æвзаг; адæгъейагау дзорун. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауй кавказаг æвзæгти муггаги абха- заг-адæгъейаг къуармæ.

Адыгейский язык

Язык адыгейцев, коренного населения Адыгеи; говорить по-адыгейски. По генеа- логической классификации языков отно- сится к абхазо-адыгской группе кавказской языковой семьи.

Акустикæ

1. Физикæйы иу хай, мыры тыххæй ахуырад. 2. Ныхасы акустикæ – иумæйаг акустикæйы иу хай, ахуыр кæны, мыр куыд фæзыны æмæ куыд фæхъуысы, уый.

Акустикæ

1. Физики еу хай, мури туххæй ахура- дæ. 2. Нихаси акустикæ – еумæйаг акустики еу хай, ахур кæнуй, муртæ кутемæй фæззиннунцæ æма куд игъусунцæ, уой.

Акустика

(от греч. akustikos ‘слуховой’)

1. Раздел физики, учение о звуке. 2. Речевая акустика – раздел общей акустики, изуча- ющий структуру речевого сигнала, процес- сы образования и восприятия звуков речи.

Акцент

1. Цавд. 2. Ныхасы хъæды хицæн- дзинæдтæ. 3. Æцæгæлон æвзаджы мыртæ хи æвзаджы æндæвдадмæ гæсгæ раст нæ дзурын.

Акцент

1. Цавд. 2. Дзурдихатти хецæндзий- нæдтæ. 3. Æцæгæлон æвзагбæл муртæ хе æвзаги æндæвдадæмæ гæсгæ раст нæ дзорун.

Акцент

(от лат. accentus ‘ударение’)

1. Ударение. 2. Своеобразие в произноше- нии. 3. Неправильное произношение звуков иностранного языка под влиянием норм родного языка.

Алайнаг æвзаг

Алайнæгты æвзаг; индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы ирайнаг æвзæгтæй иу.

Алайнаг æвзаг

Алайнæгти æвзаг; индоевропаг æвзæгти муггаги ирайнаг æвзæгтæй еу.

Аланский язык

Язык алан; один из иранских языков индо- европейской языковой семьи.

Алфавит

Дамгъæтæ бæлвырд фæткмæ гæсгæ æвæрд кæм сты, графикон нысанты ахæм æмбырдгонд.

Алфавит

Дамугъатæ бæлвурд фæткæмæ гæсгæ æвæрд кæми æнцæ, графикон нисанти уæхæн æмбурдгонд.

Алфавит

(от греч. alphabetos, название первых двух букв греч. алфавита: alpha и beta, в новогреч. — vita) Совокупность графических знаков (букв), расположенных в определенном порядке.

Англисаг æвзаг

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы гермайнаг къорды æвзæгтæй иу. Ацы æвзагыл дзурынц Стыр Британи, Ир- ланди, Австрали, Цæгат Америкæйы æ.а.д.

Англисаг æвзаг

Индоевропаг æвзæгти муггаги гер- майнаг къуари æвзæгтæй еу. Аци æвзагбæл дзорунцæ Устур Британи, Ирланди, Австрали, Цæгат Америки æ.у.и.

Английский язык

Один из германских языков индоевропей- ской языковой семьи. Распространен в Ве- ликобритании, Ирландии, Северной Аме- рике, Австралии и т.д.

Антонимтæ

Сæ лексикон нысаниуæг ныхæй ныхмæ сæвæрæн цы дзырдтæн ис, уыдон; хауынц иу ныхасы хаймæ: рухс – талынг, зымæгон – сæрдыгон, бацæуын – рацæуын, размæ –

Антонимтæ

Сæ лексикон нисанеуæг нихæй нихмæ райвæрæн ци дзурдтæн ес, етæ; хаунцæ еу нихаси хаймæ: рохс – талингæ, зумæгон – сæрдигон, бацæун

– рацæун, размæ – фæстæмæ.

Антонимы

(от греч. anti ‘против’ и onyma ‘имя’)

Слова с противоположными, но сопостави- мыми значениями; относятся к одной ча- сти речи: свет – тьма, зимний – летний, входить – выходить, до – после.

фæстæмæ.

Антропоним

Адæймаджы сæрмагонд ном лингви- стикæйы иртасæн объекты хуызы.

Антропоним

Адæймаги сæрмагонд ном лингвисти- ки æртасæн объекти хузи.

Антропоним

(от греч. ánthrōpos ‘человек’ и onyma ‘имя’) Собственное имя человека как объект лингви- стического изучения.

Антропоними

Адæймаджы сæрмагонд нæмтты (ан- тропонимты) æмбырд.

Антропоними

Адæймаги сæрмагонд нæмтти (антро- понимти) æмбурд.

Антропонимия

(от греч. ánthrōpos ‘человек’ и onyma ‘имя’) Совокупность собственных имён людей (антропонимов).

Антропонимикæ

Антропонимтæ (адæймаджы сæрма- гонд нæмттæ) чи иртасы, онома- стикæйы уыцы хай.

Антропонимикæ

Антропонимтæ (адæймаги сæрмагонд нæмттæ) ка æртасуй, ономастики еци хай.

Антропонимика

(от греч. ánthrōpos ‘человек’ и onyma ‘имя’) Раздел ономастики, изучающий антропо- нимы (собственные имена людей).

Апостроф

Уæлрæнхъон нысан, иуæй-иу æвзæгты дзы фæнысан кæнынц хъæлæсоны рахауд.

Апостроф

Уæлрæнгъон нисан, еуæй-еу æвзæгти си фæннисан кæнунцæ гъæлæсони рахаудт.

Апостроф

(от греч. apóstrophos ‘обращенный в сторону’) Надстрочный знак в виде запятой, обозна- чающий в некоторых языках пропуск глас- ной.

Арæзтон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны субъ- ектон-объектон æмæ фадатон ахастдзинæдтæ. Дзуапп дæтты фæр- стытæн кæмæ? цæмæ? кæдæм? кæдмæ?

Арæзтон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй субъ- ектон-объектон æма фадуатон ра- хастдзийнæдтæ. Дзуапп дæттуй фæр- ститæн кæмæ? цæмæ? кумæ? кæдмæ?

Направительный падеж

Косвенная падежная форма, выражает субъектно-объектные и обстоятельствен- ные отношения. В осетинском языке отве- чает на вопросы к кому? к чему? куда?

Араббаг æвзаг

Семитаг æвзæгтæй иу. Ацы æвзагыл дзурынц Ирак, Сири, Ливан, Кувейт, Тунис, Алжир, Египет (Мысыр), Ма- рокко, Саудты Арави, Иугонд Араб- баг Эмиратты æмæ æндæр бæстæты цæрджытæ. Араббаг æвзагыл фыст у Хъуыран – пысылмæтты дины сæйраг чиныг.

Араббаг æвзаг

Семитаг æвзæгтæй еу. Аци æвзагбæл дзорунцæ Ирак, Сири, Ливан, Кувейт, Тунис, Алжир, Египет (Мисир), Ма- рокко, Саудти Арави, Еугонд Араббаг Эмиратти æма æндæр бæстити цæр- гутæ. Араббаг æвзагбæл финст æй Хъуран – пусулмæнтти дини сæйраг киунугæ.

Арабский язык

Один из семитских языков. Распространен в Ираке, Сирии, Ливане, Кувейте, Тунисе, Алжире, Египте, Марокко, Саудовской Аравии, Объединенных Арабских Эмира- тах и др. На арабском языке написан Коран

– главная книга мусульман.

Арго

Искæцы социалон къорды ныха- сыхъæд, жаргон. Давджыты арго.

Арго

Ескæци социалон къуари дзурдихатт, жаргон. Давгути арго.

Арго

(от франц. argot ‘язык воров’)

Речь какой-либо социальной группы, жар- гон. Воровское арго.

Артикл

Иуæй-иу æвзæгты – æххуысгæнæг

Артикл

Еуæй-еу æвзæгти – æнхусгæнæг

Артикль

(франц. article < лат. articulus ‘часть, раздел’)

дзырд; фæамоны номдары граммати- кон категоритæ: бæлвырд кæнæ æбæлвырддзинад, æрд, нымæц, хауæн.

дзурд; фæййамонуй номдари грамма- тикон категоритæ: бæлвурд кенæ æбæлвурддзийнадæ, æрдæ, нимæдзæ, хауæн.

В некоторых языках: служебное слово, по- казатель определенности или неопределен- ности, рода, числа и падежа существитель- ного.

Артикуляци

Дзурæн оргæнты архайд, мыртæ дзургæйæ.

Артикуляци

Дзорæн оргæнти архайд, муртæ дзоргæй.

Артикуляция

(от лат. articuláre ‘ясно произносить’)

Работа органов речи при произнесении звуков.

Архаизм

Арæх кæмæй нал фæпайда кæнынц, йæ бæсты ног дзырд кæй фæзынд, уый тыххæй, ахæм зæронд дзырд.

Архаизм

Арæх кæмæй нæ бал фæппайда кæнунцæ, æ бæсти нæуæг дзурд ке фæззиндтæй, уой туххæн, уæхæн зæронд дзурд.

Архаизм

(от греч. archaîos ‘древний’)

Устаревшее слово, называющее существу- ющую реалию, но вытесненное из активно- го употребления синонимом.

Ассимиляци

Иу мыр иннæ мыры хуызæн куы свæййы, кæрæдзимæ хæстæг кæй лæууынц, уымæ гæсгæ.

Ассимиляци

Еу мур инней хузæн ку исуй, кæрæдземæ хæстæг ке лæуунцæ, уомæ гæсгæ.

Ассимиляция

(от лат. assimilātio ‘уподобление, сходство’) Уподобление одного звука другому при близком соседстве.

Афон

Мивдисæджы грамматикон категори, æвдисы архайды ахаст ныхасы афон- мæ: ивгъуыд афон – архайд цыди ны- хасы размæ, суинаг афон – архайд цæудзæн ныхасы фæстæ, нырыккон афон – архайд цæуы ныхасимæ иу рæстæг.

Афонæ

Мивдесæги грамматикон категори, æвдесуй архайди рахаст нихаси афонæмæ: евгъуд афонæ – архайд цудæй нихаси размæ, исуйнаг афонæ

– архайд цæудзæнæй нихаси фæсте, нуриккон афонæ – архайд цæуй ниха- си хæццæ еу рæстæг.

Время

Грамматическая категория глагола, соотно- сящая действие с моментом речи: прошед- шее время – до момента речи, будущее вре- мя – после момента речи, настоящее вре- мя – с включением момента речи.

Аффикс

Дзырдæн йæ лексикон æмæ грамма- тикон нысаниуæг цы æххуысгæнæг хай (морфемæ) аивы, уый. Аффикс- тæм хауынц: разæфтуан (префикс), фæсæфтуан (суффикс), кæрон (флек- си).

Аффикс

Дзурдæн æ лексикон æма граммати- кон нисанеуæг ци æнхусгæнæг хай (морфемæ) раййевуй, е. Аффикстæмæ хаунцæ: разæфтауæн (префикс), фæсæфтауæн (суффикс), кæрон (флекси).

Аффикс

(от лат. affixus ‘прикрепленный’)

Служебная часть слова (морфема), изме- няющая лексическое или грамматическое значение слова. К аффиксам относятся: приставка (префикс), суффикс, окончание (флексия).

Ахæсгæ нысаниуæг

Дзырдæн йæ комкоммæ нысани- уæджы бындурыл чи фæзыны, ахæм уæлæмхасæн нысаниуæг.

Рахæсгæ нисанеуæг

Дзурдæн æ комкоммæ нисанеуæги бундорбæл ка фæззиннуй, уæхæн уæлæнхасæн нисанеуæг.

Переносное значение

Производное (вторичное) значение слова, возникшее на базе прямого.

Ахастæвдисæг миногонтæ Миногон цы предметы номæй арæзт æрцыд, уыцы предметы ахаст æндæр предметмæ. Кæс: Миниуæгæвдисæг миногонтæ.

Рахастæвдесæг минеуæгонтæ Минеуæгон ци предмети номæй арæзт æрцудæй, еци предмети рахаст æндæр предметмæ. Кæсæ: Мине- уæгæвдесæг минеуæгонтæ.

Относительные имена прилагатель- ные

Разряд слов, называющих признак через отношение к предмету. См.: Качественные имена прилагательные.

Æбæлвырд номивæг

Бæлвырд чи ис, фæлæ бæрæггонд та чи нæу, уыцы предмет, цæсгом кæнæ миниуæг æвдисæг номивæг.

Æбæлвурд номевæг

Бæлвурд ка ‘й, фал бæрæггонд ба ка нæй, еци предмет, цæсгон кенæ мине- уæг æвдесæг номевæг.

Неопределенное местоимение Местоимение, называющее имеющийся, но неопределенный предмет, лицо, признак.

Æбæлвырдцæсгом хъуыдыйад Æбæлвырд адæймаджы архайд æвдыст кæм цæуы, фæлæ уыцы ар- хайæг чи у, уый загъд кæм не ‘рцæуы, ахæм иувæрсыг мивдисæгон хъуы- дыйад.

Æбæлвурдцæсгом гъудиадæ Æбæлвурд адæймаги архайд æвдист кæми цæуй, фал еци архайæг ка ‘й, уой загъд кæми не ‘рцæуй, уæхæн еувæрсуг мивдесæгон гъудиадæ.

Неопределенно-личное предложение Вид односоставного глагольного предло- жения, в котором передается действие не- определенного лица, но само лицо в пред- ложении не названо.

Æвастхъæр

Адæймаджы æнкъарæнтæ æмæ зæрдæйы уаг цы ныхасы хай æвдисы, уый. Æвастхъæртæ нæ ивынц, фæр- стытæн дзуапп нæ дæттынц, нæ вæййынц хъуыдыйады уæнгтæ.

Æвастгъæр

Адæймаги æнкъарæнтæ æма зæрди уагæ ци нихаси хай æвдесуй, е. Æвастгъæртæ не ‘ййевунцæ, фæр- ститæн дзуапп нæ дæттунцæ, нæ фæуунцæ гъудиади иуæнгтæ.

Междометие

Часть речи, служащая для выражения чувств и волевых побуждений. Междоме- тия не изменяются, не отвечают на вопро- сы, не являются членами предложения.

Æвзæгты генеалогион класси- фикаци

Дунейы æвзæгты дих мыггæгтыл æмæ къордтыл сæ равзæрдмæ гæсгæ.

Æвзæгти генеалогион класси- фикаци

Дуйней æвзæгти дех муггæгтæ æма къуæрттæбæл сæ равзурдмæ гæсгæ.

Генеалогическая классификация языков

Группировка языков мира в языковые се- мьи на основании общности происхожде- ния, родственных связей между ними.

Æвзæгты типологион класси- фикаци

Æвзæгты морфологион классификаци

– грамматикон формæтæ аразыны хицæндзинæдтæ æмæ фæрæзтæм гæсгæ æвзæгты дих. Хицæн кæнынц флективон, агглютинативон, аморфон æмæ полисинтетикон æвзæгтæ.

Æвзæгти типологион классифи- каци

Æвзæгти морфологион классификаци

– грамматикон формитæ аразуни хецæндзийнæдтæ æма фæрæзнитæмæ гæсгæ æвзæгти дех. Хецæн кæнунцæ флективон, агглютинативон, аморфон æма полисинтетикон æвзæгтæ.

Типологическая классификация языков

= Морфологическая классификация языков

– деление языков на группы, основанное на различиях и способах образования грамма- тических форм. Выделяются языки: флек- тивные, агглютинативные, аморфные и по- лисинтетические.

Æвзаг

1. Фонетикон, лексикон æмæ грамма- тикон фæрæзты системæ, хъуыдытæ, æнкъарæнтæ, фæндтæ æвдисыны æмæ

Æвзаг

1. Фонетикон, лексикон æма грамма- тикон фæрæзнити системæ, гъудитæ, æнкъарæнтæ, фæндтæ æвдесуни æма

Язык

1. Система фонетических, лексических и грамматических средств, являющихся ору- дием выражения мыслей, чувств, волеизъ-

адæмты ‘хсæн бастдзинады сæйрагдæр фæрæз. 2. Цавæрдæр сти- листикон миниуджытæй хайджын ныхасы хуыз. Чиныджы æвзаг. Ны- хасы æвзаг. Поэтикон æвзаг. Лите- ратурон æвзаг.

адæмти ‘хсæн бастдзийнади сæйрагдæр фæрæзнæ. 2. Циавæрдæр стилистикон минеугутæй хайгин них- аси хузæ. Киунуги æвзаг. Нихаси æвзаг. Поэтикон æвзаг. Литературон æвзаг.

явлений и служащая важнейшим средством общения людей. 2. Разновидность речи, характеризующаяся теми или иными сти- листическими признаками. Книжный язык. Разговорный язык. Поэтический язык. Ли- тературный язык.

Æвзагзонынад

= Лингвистикæ.

Æвзагзонунадæ

= Лингвистикæ.

Языкознание

= Языковедение. Лингвистика.

Æвзаджы квантитативон анализ Æвзаг статистикон мадзæлтты фæрцы иртасын.

Æвзаги квантитативон анализ Æвзаг статистикон мадзæлтти фæрци æртасун.

Квантитативный анализ языка

(от нем. quantitativ < лат. quantitatas ‘количе- ство’)

Статистический метод исследования языка.

Æвиппайдон æмхъæлæсонтæ

Сæ дзургæйæ уæлдæф рацæуыны размæ артикуляцигæнæг оргæнтæ куы бангом вæййынц, уæд афтæмæй цы æмхъæлæсонтæ фæзæгъæм, уыдон.

Æвеппайдон æмгъæлæсонтæ

Сæ дзоргæй уæлдæф рацæуни размæ артикуляцигæнæг оргæнтæ ку бангон унцæ, уæд уотемæй ци æмгъæлæсонтæ фæззæгъæн, етæ.

Смычные согласные

Согласные, при произнесении которых имеет место смычка артикулирующих ор- ганов на пути выдыхаемого воздуха.

Æддагбынатон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны предметы бынат искæуыл (истæуыл) æмæ дзуапп дæтты фæрстытæн кæуыл? цæуыл?

Æндагбунатон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй пред- мети бунат ескæбæл (естæбæл) æма дзуапп дæттуй фæрститæн кæбæл? цæбæл?

Внешне-местный падеж

Косвенная падежная форма, указывающая на местонахождение предмета на поверх- ности кого-либо (чего-либо). Отвечает на вопросы на ком? на чем?

Æдзæугæ мивдисæг

Комкоммæ æххæстгæнæн цы мив- дисæджы дæлбар нæй бакæнæн, ахæм. Кæс: Цæугæ мивдисæг.

Æдзæугæ мивдесæг

Комкоммæ æнхæстгæнæн ци мивдесæги дæлбарæ нæййес бакæнæн, уæхæн. Кæсæ: Цæугæ мивдесæг.

Непереходный глагол

Глагол, который не может иметь при себе прямого дополнения.

Æзылангон

Хъæлæсы уагæй иппæрд, йæ дзургæйæ хъæлæс нæ архайы. Æзы- лангон æмхъæлæсон. Абар: Зылангон æмхъæлæсон.

Æзæллангон

Гъæлæси уагæй еппæрд, æ дзоргæй гъæлæс нæ архайуй. Æзæллангон æмгъæлæсон. Рабарæ: Æзæллангон æмгъæлæсон.

Глухой

Лишенный голосового тона, производимый органами речи без участия голоса. Глухой согласный. Ср.: Звонкий согласный.

Æзылангонад

Зылангон æмхъæлæсоны рахызт йе ‘мкъай æзылангон æмхъæлæсонмæ бæрæг уавæрты.

Æзæллангойнадæ

Зæллангон æмгъæлæсони рахизт е ‘мкъай æзæллангон æмгъæлæсонмæ бæрæг уавæрти.

Оглушение

Переход звонкого согласного в соответ- ствующий глухой в определенных положе- ниях.

Æлвасæн номивджытæ

Исчи кæнæ исты кæй у кæнæ цæй у, уый æвдисæг номивджытæ.

Æлвасæн номевгутæ

Еске кенæ ести ке æй, уой æвдесæг номевгутæ.

Притяжательные местоимения Местоимения, выражающие принадлеж- ность кого-то или чего-то кому- или чему-

нибудь.

Æмарæзт

Сæйраг дзырд дæлбар дзырды бæрæг хауæны æвæрын куы фæдомы, уæд ахæм бастдзинады хуыз дзырдбасты мидæг.

Æмарæзт

Сæйраг дзурд дæлбарæ дзурди бæрæг хауæни æвæрун ку фæддомуй, уæд уæхæн бастдзийнади хузæ дзурдбасти медæгæ.

Управление

Вид связи в словосочетании, при котором главное слово требует от зависимого слова определенной падежной формы.

Æмбаст

Дзырдбасты хæйтты ‘хсæн сæйраг дзырд дæлбар дзырды бæрæг нымæцы, хауæны æмæ æрды (кæд æрды категори уыцы æвзаджы ис, уæд) æвæрын куы фæдомы, домгæ бастдзинады ахæм хуыз.

Æмбаст

Дзурдбасти хæйтти ‘хсæн сæйраг дзурд дæлбарæ дзурди бæрæг нимæдзи, хауæни æма æрди (кæд æр- ди категори еци æвзаги ес, уæд) æвæрун ку фæддомуй, домгæ бастдзийнади уæхæн хузæ.

Согласование

Вид подчинительной связи между компо- нентами словосочетания, при котором за- висимое слово согласуется с главным в числе, падеже и роде (если он имеется в данном языке).

Æмбырдон номдартæ

Предметты æмбырдгонд цы ном- дартæ февдисынц, уыдон. Зæгъæм: фæсивæд, дзыллæ, адвокатурæ.

Æмбурдон номдартæ

Предметти æмбурдгонд ци номдартæ февдесунцæ, етæ. Зæгъæн: фæсевæд, дзиллæ, адвокатурæ.

Собирательные имена существи- тельные

Имена существительные, которые называ- ют совокупности предметов. Напр.: моло- дежь, народ, адвокатура.

Æмрæстæг (синхрони)

Æвзаджы фæзындтыты уæвынад уы- цы иу дуджы. Кæс: Фæсрæстæгиа- хрони).

Æмрæстæг (синхрони)

Æвзаги фæззиндтити уйнадæ еци еу доги. Кæсæ: Фæсрæстæгиахрони).

Синхрония

(от греч. synchronos ‘современный’) Сосуществование языковых явлений в одну эпоху. См.: Диахрония.

Æмхасæн

Номдарæй загъд чи ‘рцæуы, ахæм бæрæггæнæн.

Æнхасæн

Номдарæй загъд ка ‘рцæуй, уæхæн бæрæггæнæн.

Приложение

Определение, выраженное именем суще- ствительным.

Æмхуызонад

Кæс: Ассимиляци.

Æмхузонадæ

Кæсæ: Ассимиляци.

Уподобление

См.: Ассимиляция.

Æмхъæлæсон мыртæ

Хъæлæс æмæ сыбыртт кæнæ æрмæст сыбырттæй равзæргæ ныхасы мыртæ. Æвиппайдон æмхъæлæсонтæ. Зыхъхъырон æмхъæлæсонтæ. Зылан- гон æмæ æзылангон æмхъæлæсонтæ. Хъæбæр æмæ фæлмæн æмхъæлæсонтæ.

Æмгъæлæсон муртæ

Гъæлæс æма сибиртт кенæ айдагъ си- бирттæй равзургæ нихаси муртæ. Æвеппайдон æмгъæлæсонтæ. Зихъирон æмгъæлæсонтæ. Зæллангон æма æзæллангон æмгъæлæсонтæ. Хъæбæр æма фæлмæн æмгъæлæсонтæ.

Согласные звуки

Звуки речи, образуемые голосом и шумом или только шумом. Смычные согласные. Щелевые согласные. Звонкие и глухие со- гласные. Твердые и мягкие согласные.

Æнæбæттæг бастдзинад Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты кæнæ æнæбæттæг вазыгджын хъуы-

Æнæбæттæг бастдзийнадæ Гъудиади æнхузæн иуæнгти кенæ æнæбæттæг вазуггин гъудиади

Бессоюзная связь

Связь однородных членов предложения или частей бессоюзного сложного предло-

дыйады хæйтты бастдзинад æрмæст интонацийы фæрцы, æнæ бæттæгтæй.

хæйтти бастдзийнадæ æрмæст инто- наций фæрци, æнæ бæттæгтæй.

жения посредством интонации, без помощи союзов.

Æнæивгæ дзырдтæ

Сæ грамматикон формæ æдзух иухуызон цы дзырдтæн вæййы, уы- дон.

Æнæййевгæ дзурдтæ

Сæ грамматикон формæ еудадзуг дæр еухузон ци дзурдтæн фæууй, етæ.

Неизменяемые слова

Слова, выступающие всегда в одной и той же грамматической форме.

Æнæудон номдартæ

Æдзард æрдзы предметтæ амонæг дзырдтæ. У иудадзыгон морфологион категори.

Æнæуодон номдартæ

Æдзард æрдзи предметтæ амонæг дзурдтæ. Æй еудадзугон морфоло- гион категори.

Неодушевленные имена существи- тельные

Разряд слов, которые называют предметы неживой природы. Постоянная морфологи- ческая категория.

Æнæххæст хуыз

Кæс: Мивдисæджы хуыз.

Æнæнхæст хузæ

Кæсæ: Мивдесæги хузæ.

Несовершенный вид

См.: Вид глагола.

Æнæххæст хъуыдыйад

Йæ хъуыдымæ гæсгæ базонæн кæмæн вæййы, уыцы искæцы уæнг цухгонд кæм æрцæуы, ахæм дывæрсыг кæнæ иувæрсыг хъуыдыйад. Цухгонд уæнг æнцон базонæн вæййы, разæй цы хъуыдыйад лæууы, кæнæ архайд цы фадæтты фæцæуы, уыдонмæ гæсгæ. Æнæххæст хъуыдыйæдтæ арæх фембæлынц диалогы. Кæс: Æххæст хъуыдыйад.

Æнæнхæст гъудиадæ

Æ гъудимæ гæсгæ базонæн кæмæн фæууй, уæхæн ескæци иуонг цохгонд кæми æрцæуй, еци дувæрсуг кенæ еувæрсуг гъудиадæ. Цохгонд иуонг æнцон базонæн фæууй, разæй ци гъудиадæ лæууй, кенæ архайд ци фадуæтти фæцæуй, уонæмæ гæсгæ. Æнæнхæст гъудиæдтæ арæх фембæлунцæ диалоги. Кæсæ: Æнхæст гъудиадæ.

Неполное предложение

Двусоставное или односоставное предло- жение, в котором пропущен структурно необходимый член, легко восстанавливае- мый из контекста или ситуации. На про- пуск главного или второстепенного члена указывает нарушенная синтаксическая связь между членами предложения. Непол- ные предложения часто встречаются в диа- логе. См.: Полное предложение.

Æнæхъæрон хъуыдыйад Хъуыдыйады хуыз йæ эмоционалон ахуырстмæ гæсгæ. Хъæрон хъуы- дыйадæй хъауджыдæр, эмоционалон æгъдауæй ахуырст нæу.

Æнæгъæрон гъудиадæ

Гъудиади хузæ эмоционалон хурстмæ гæсгæ. Гъæрон гъудиадæй игъаугидæр, эмоционалон æгъдауæй хурст нæй.

Невосклицательное предложение

Тип предложения по эмоциональной окраске, лишенный, в отличие от восклица- тельного, эмоциональной окрашенности. По цели высказывания это может быть по- вествовательное, побудительное или во- просительное предложение.

Æнæцæсгом мивдисæг

Йæхи ‘гъдауæй цы архайд æрцæуы кæнæ цы уавæр сæвзæры (æрдзы фæзындтæ, адæймаджы физикон кæнæ психикон уавæр), уый амонæг мивдисæг.

Æнæцæсгом мивдесæг

Æхе ‘гъдауæй ци архайд æрцæуй кенæ ци уавæр исæвзуруй (æрдзи фæзиндтæ, адæймаги физикон кенæ психикон уавæр), уой амонæг мивдесæг.

Безличный глагол

Глагол, который называет явления приро- ды, физическое или психическое состояние человека, т.е. такое действие или состоя- ние, которое возникает как бы само по се- бе.

Æнæцæсгом хъуыдыйад

Æнæцæсгом гъудиадæ

Безличное предложение

Иувæрсыг мивдисæгон хъуыдыйады хуыз, архайд дзы архайæгимæ баст нæ вæййы.

Еувæрсуг мивдесæгон гъудиади хузæ, архайд си архайæги хæццæ баст нæ фæууй.

Вид односоставного глагольного предло- жения, в котором переданное действие (со- стояние) не связано с действующим лицом (предметом).

Æнæцавдон хъæлæсонтæ Лæмæгъдæр хъæлæсы уагæй цы хъæлæсон мыртæ фæдзурæм, уыдон. Кæс: Цавдон хъæлæсонтæ.

Æнæцавдон гъæлæсонтæ Лæмæгъдæр гъæлæси уагæй ци гъæлæсон муртæ фæдздзорæн, етæ. Кæсæ: Цавдон гъæлæсонтæ.

Безударные гласные

Гласные, произносимые с меньшей выде- лительной силой, несколько короче. См.: Ударные гласные.

Æппæрццæг номивджытæ Фарстон номивджытæй арæзт номив- джытæ, ис сын æппæрццæг нысани- уæг.

Идæнцон номевгутæ

Фарстон номевгутæй арæзт но- мевгутæ, ес син идæнцон нисанеуæг.

Отрицательные местоимения Местоимения, образованные от вопроси- тельных местоимений и передающие отри- цательное значение.

Æрбайст

Æвзæгты бастдзинады фæрцы иу æвзагæй иннæмæ хаст элемент. Æрбайсгæ дзырд.

Æрбайст

Æвзæгти бастдзийнади фæрци еу æвзагæй иннемæ хаст элемент. Æрбайсгæ дзурд.

Заимствование

Элемент, перенесенный из одного языка в другой в результате языковых контактов. Заимствованное слово.

Æргомон здæхæн

Мивдисæг æвдисы, архайд кæд цыд, цæуы кæнæ цæудзæн, уый.

Æргомон æздæхæн

Мивдесæг æвдесуй, архайд кæд цудæй, цæуй кенæ цæудзæнæй, уой.

Изъявительное наклонение

Глагол указывает на действие, которое происходило, происходит или будет проис- ходить.

Æрд

Номдары грамматикон категори иуæй-иу æвзæгты. Алы æвзæгты уы- цы дихдзинад иухуызон нæу: зæгъæм, уырыссаг æвзаджы — нæлмыггаг, сылмыггаг æмæ астæуккаг мыггаджы номдартæ; французаг æвзаджы – нæлмыггаг æмæ сылмыггаджы ном- дартæ.

Æрдæ

Номдари грамматикон категори еуæй- еу æвзæгти. Али æвзæгти еци дех- дзийнадæ еухузи нæй: зæгъæн, урус- саг æвзаги — нæлмуггаг, силмуггаг æма астæуккаг муггаги номдартæ; французаг æвзаги – нæлмуггаг æма силмуггаги номдартæ.

Род

Грамматическая категория в некоторых языках, характеризующая имя существи- тельное как относящееся к одному из трех классов – мужскому, женскому или сред- нему (например, в русском языке) или к одному из двух классов – мужскому или женскому (например, во французском язы- ке).

Æрхæцæн нысæнттæ Хъуыдыйадæн йæ интонацион ныв, йæ арæзты хицæндзинæдтæ æмæ хицæн хæйттыл кæй фæрцы дихгонд цæуы, уыцы графикон нысæнттæ. Æрхæцæн нысæнттæм хауынц: стъæлф, къæдзыг, дыстъæлф, тире, фарсты нысан, хъæры нысан, бирæстъæлфыг, стъæлф къæдзы- гимæ, къæлæттæ, дыкъæдзыгтæ.

Æрхуæцæн нисæнттæ

Гъудиадæн æ интонацион хузæ, æ арæзти хецæндзийнæдтæ æма, хецæн хæйттæбæл ке фæрци дехгонд цæуй, еци графикон нисæнттæ. Æрхуæцæн нисæнттæмæ хаунцæ: стъæлфæ, къæдзуг, дустъæлфæ, тире, фарсти нисан, гъæри нисан, берæстъæлфуг, стъæлфæ къæдзуги хæццæ, къæлæттæ, дукъæдзугтæ.

Знаки препинания

Графические знаки, с помощью которых оформляется текст: происходит членение текста на предложения, передаются осо- бенности строения предложения, его инто- национный рисунок. К знакам препинания относятся: точка, запятая, двоеточие, тире, вопросительный знак, восклицательный знак, многоточие, точка с запятой, скобки, кавычки.

Æфтыдад

Æрмæст хъуыдыйы фæрцы домгæбастдзинады хуыз.

Æфтудадæ

Æрмæст гъудий фæрци домгæбастдзийнади хузæ.

Примыкание

Вид подчинительной связи по смыслу.

Æхсæнадон æвзаг

1. Æххуысгæнæн аразгæ æвзаг наци- ты ‘хсæн бастдзинæдты мидæг пайда кæнынæн. 2. Бирæ бæстæты адæмтæ нациты ‘хсæн бастдзинæдты цы æвзагæй пайда кæнынц, уый. = Дуне- он æвзаг.

Æхсæнадон æвзаг

1. Æнхусгæнæн аразгæ æвзаг нацити ‘хсæн бастдзийнæдти медæгæ пайда кæнунæн. 2. Берæ бæстити адæмтæ нацити ‘хсæн бастдзийнæдти ци æвзагæй пайда кæнунцæ, е. = Дуйнеу- он æвзаг.

Международный язык

1. Искусственный вспомогательный язык, предлагаемый как средство межнациональ- ного общения. 2. Язык, используемый народами многих стран как средство меж- национального общения. = Мировой язык.

Æххæст хуыз

Кæс: Мивдисæджы хуыз.

Æнхæст хузæ

Кæсæ: Мивдесæги хузæ.

Совершенный вид

См.: Вид глагола.

Æххæст хъуыдыйад

Хъуыдыйады уæнгтæ цухгонд кæм не ‘рцæуынц, ахæм дывæрсыг кæнæ иувæрсыг хъуыдыйад. Кæс: Æнæххæст хъуыдыйад.

Æнхæст гъудиадæ

Гъудиади иуæнгтæ цохгонд кæми не ‘рцæунцæ, уæхæн дувæрсуг кенæ еувæрсуг гъудиадæ. Кæсæ: Æнæнхæст гъудиадæ.

Полное предложение

Двусоставное или односоставное предло- жение, структура которого не нарушена пропуском членов предложения. См.: Не- полное предложение.

Æххæстгæнæн

Хъуыдыйады фæрссаг уæнг архайæг объект кæнæ миниуæджы нысани- уæгимæ. Арæхдæр вæййы номы фæрссаг хауæны хуызы. Комкоммæ æххæстгæнæн. Фæрссаг æххæстгæнæн.

Æнхæстгæнæн

Гъудиади фæрсаг иуонг архайæг объ- ект кенæ минеуæги нисанеуæги хæццæ. Арæхдæр фæууй номи фæрсаг хауæни хузи. Комкоммæ æнхæстгæнæн. Фæрсаг æнхæстгæнæн.

Дополнение

Второстепенный член предложения со зна- чением объекта действия или признака, выраженный обычно косвенным падежом имени. Прямое дополнение. Косвенное до- полнение.

Æххуысгæнæг мивдисæг

Иннæ дзырдты формæтимæ иумæ ва- зыгджын (аналитикон) хуызтæ аразынæн цы мивдисæгæй пайда кæнынц, уый.

Æнхусгæнæг мивдесæг

Иннæ дзурдти формити хæццæ еумæ вазуггин (аналитикон) хузтæ аразу- нæн ци мивдесæгæй пайда кæнунцæ, е.

Вспомогательный глагол

Глагол, употребляющийся в сочетании с формами других слов для образования сложных (аналитических) форм.

Æххуысгæнæг ныхасы хæйттæ Хицæн лексикон нысаниуæг цы дзы- рдтæн нæй æмæ нысанхæссæг ныхасы хæйтты ‘хсæн бастдзинæдтæ цы дзы- рдтæ æвдисынц, уыдон.

Æнхусгæнæг нихаси хæйттæ Хецæн лексикон нисанеуæг ци дзурдтæн нæййес æма нисанхæссæг нихаси хæйтти ‘хсæн бастдзийнæдтæ ци дзурдтæ æвдесунцæ, етæ.

Служебные части речи

Слова, не имеющие самостоятельного лек- сического значения и служащие для обо- значения отношений между знаменатель- ными частями речи.

Бабæтгæ бастдзинад

Синтаксисон æгъдауæй æмбар иуæгты (дзырдты кæнæ хъуы- дыйæдты) ‘хсæн бастдзинад.

Бабæтгæ бастдзийнадæ Синтаксисон æгъдауæй æмбарæ еуæгти (дзурдти кенæ гъудиæдти) ‘хсæн бастдзийнадæ.

Сочинительная связь

Связь между синтаксически равноправны- ми единицами (словами или предложения- ми).

Бабæтгæбастдзинады бæттæгтæ Синтаксисон æгъдауæй æмбар иуæгтæ (хъуыдыйады æмхуызон уæнгтæ, бабæтгæвазыгджын хъуы- дыйады хæйттæ) кæрæдзийыл цы дзырдты фæрцы баст цæуынц, уыдон. Сæ нысаниуæгмæ гæсгæ вæййынц: иугæнæг, ныхмæвæрды, дихон æмæ бафтауыны бæттæгтæ.

Бабæтгæбастдзийнади бæттæгтæ

Синтаксисон æгъдауæй æмбарæ еуæгтæ (гъудиади æмхузон иуæнгтæ, бабæтгæвазуггин гъудиади хæйттæ) кæрæдзебæл ци дзурдти фæрци баст цæунцæ, етæ. Сæ нисанеуæгмæ гæсгæ фæуунцæ: еугæнæг, нихмæвæрди, де- хон æма бафтауни бæттæгтæ.

Сочинительные союзы

Союзы, служащие для связи синтаксически равноправных единиц (однородных членов предложения, частей сложносочиненного предложения). По значению они делятся на союзы соединительные, противительные, разделительные и присоединительные.

Бабæтгæвазыгджын хъуыдыйад Йæ хæйттæ бабæтгæбастдзинады бæттæгтæй баст кæмæн сты, ахæм вазыгджын хъуыдыйад.

Бабæтгæвазуггин гъудиадæ

Æ хæйттæ бабæтгæбастдзийнади бæттæгтæй баст кæмæн æнцæ, уæхæн вазуггин гъудиадæ.

Сложносочиненное предложение Сложное предложение, части которого со- единены между собой сочинительными союзами.

Бавæргæ

Грамматикон æгъдауæй раныхасы æндæр хæйттимæ баст чи нæу, ахæм.

Байвæргæ

Грамматикон æгъдауæй ранихаси æндæр хæйтти хæццæ баст ка нæй, уæхæн.

Вводный

Грамматически не связанный с другими частями высказывания.

Бавæргæ дзырд

Хъуыдыйады мидæг иннæ дзырдтимæ грамматикон æгъдауæй баст чи нæу, ахæм дзырд; хъуыдыйады уæнгыл нымад нæ цæуы.

Байвæргæ дзурд

Гъудиади медæгæ иннæ дзурдти хæццæ грамматикон æгъдауæй баст ка нæй, уæхæн дзурд; гъудиади иу- онгбæл нимад нæ цæуй.

Вводное слово

Слово, грамматически не связанное с дру- гими словами в предложении, не являюще- еся членом предложения.

Бавæргæ конструкцитæ Хъуыдыйадмæ уæлæмхасæн фип- пайнæгтæ кæнæ йæ хицæн дзырдты хуыздæр бамбарыны тыххæй цы дзы- рдтæ, дзырдбæстытæ, хъуыдыйæдтæ бахæссынц, уыдон.

Байвæргæ конструкцитæ Гъудиадæмæ уæлæнхасæн феппай- уйнæгтæ кенæ æ хецæн дзурдти хуæздæр балæдæруни туххæй ци дзурдтæ, дзурдбæститæ, гъудиæдтæ бахæссунцæ, етæ.

Вставные конструкции

Слова, сочетания и предложения, вносящие дополнительные замечания в предложение или поясняющие отдельное его слово.

Бавæргæ хъуыдыйад

Хъуыдыйады мидæг грамматикон æгъдауæй хъуыдыйады уæнгтæй иуимæ дæр баст чи нæу, ахæм хъуы- дыйад.

Байвæргæ гъудиадæ

Гъудиади медæгæ грамматикон æгъдауæй гъудиади иуæнгтæй еуей хæццæ дæр баст ка нæй, уæхæн гъудиадæ.

Вводное предложение

Предложение, вставленное в другое пред- ложение, но не связанное грамматически ни с одним из его членов.

Бадзырдон здæхæн

Мивдисæг бадзырдон здæхæны æвди- сы, чи нæма цæуы, фæлæ бæрæг уавæрты цæуæн кæмæн ис, ахæм ар- хайд.

Бадзурдон æздæхæн

Мивдесæг бадзурдон æздæхæни æвдесуй, ка нæма цæуй, фал бæрæг уавæрти цæуæн кæмæн ес, уæхæн ар- хайд.

Условное наклонение

= Сослагательное наклонение – глагол ука- зывает на действие, которое возможно при определенных условиях, но пока еще не происходит в действительности.

Базырджын дзырдтæ

Афоризм, æвзагмæ бæлвырд литера- турон кæнæ историон уацмысæй ист чи ‘рцыд, ахæм фæлгонцджын ра- загъд.

Базургин дзурдтæ

Афоризм, æвзагмæ бæлвурд литера- турон кенæ историон уадзимисæй ист ка ‘рцудæй, уæхæн фæлгонцгун ра- загъд.

Крылатые слова

Афоризм, образное выражение, вошедшее в язык из определенного литературного или исторического произведения.

Бафтауыны бæттæгтæ

Бафтауыны ахастдзинæдтæ æвдисæг бæттæгтæ.

Бафтауни бæттæгтæ

Бафтауни рахастдзийнæдтæ æвдесæг бæттæгтæ.

Присоединительные союзы

Союзы, выражающие отношения присо- единения.

Бæлвырдцæсгомон хъуыдыйад Иувæрсыг мивдисæгон хъуыдыйады хуыз, архайгæ дзы чи фæкæны, уый бæрæг вæййы, фæлæ хъуыдыйады загъд не ‘рцæуы.

Бæлвурдцæсгомон гъудиадæ Еувæрсуг мивдесæгон гъудиади хузæ, архайгæ си ка фæккæнуй, е бæрæг фæууй, фал гъудиади загъд не ‘рцæуй.

Определенно-личное предложение

Вид односоставного глагольного предло- жения, в котором действие выполняется определенным деятелем – говорящим или собеседником, но в предложении он не назван.

Бæллиццаг здæхæн

Ацы здæхæны мивдисæг æвдисы, чи нæма цæуы, фæлæ бæрæг уавæрты уæвæн кæмæн ис, ахæм архайд.

Бæллеццаг æздæхæн

Аци æздæхæни мивдесæг æвдесуй, ка нæма цæуй, фал бæрæг уавæрти уæн кæмæн ес, уæхæн архайд.

Желательное наклонение (оптатив) Глагол этого наклонения указывает на дей- ствие, которое возможно при определен- ных условиях, но пока еще не происходит в действительности.

Бæрæггæнæн

Предметы æууæл нысангæнæг хъуы- дыйады фæрссаг уæнг.

Бæрæггæнæн

Предмети æууæл нисангæнæг гъудиа- ди фæрсаг иуонг.

Определение

Второстепенный член предложения со зна- чением признака предмета, поясняющий имя существительное.

Бæрцбарæнтæ

Миниуæгæвдисæг миногонты æмæ фæрсдзырдты грамматикон категори. Нысан кæны, предметы кæнæ архай- ды миниуæг иннæтимæ абаргæйæ. Бындурон бæрц. Барæн бæрц. Уæлахи- зон бæрц.

Бæрцбарæнтæ

Минеуæгæвдесæг минеуæгонти æмæ фæрсдзурдти грамматикон категори. Нисан кæнуй, предмети кенæ ар- хайди минеуæг иннети хæццæ ра- баргæй. Бундорон бæрцæ. Барæн бæрцæ. Уæлахезон бæрцæ.

Степени сравнения

Грамматическая категория качественных прилагательных и наречий, выражающая разницу или превосходство в качестве, присущем предметам или действиям. По- ложительная степень. Сравнительная степень. Превосходная степень.

Бæттæг

Æххуысгæнæг ныхасы хай хъуы- дыйады æмхуызон уæнгтæ кæнæ хъуыдыйæдтæ кæрæдзийыл бæт- тынæн. Бабæтгæбастдзинады бæттæгтæ. Домгæбастдзинады бæттæгтæ.

Бæттæг

Æнхусгæнæг нихаси хай гъудиади æмхузон иуæнгтæ кенæ гъудиæдтæ кæрæдзебæл бæттунæн. Бабæтгæбастдзийнади бæттæгтæ. Домгæбастдзийнади бæттæгтæ.

Союз

Служебное слово, соединяющее однород- ные члены предложения или предложения. Сочинительные союзы. Подчинительные союзы.

Бæттæг дзырд

Бæттæг дзурд

Союзные слова

Дыууæ хъуыдыйады бæтгæйæ, йæхæдæг уыцы хъуыдыйæдтæй иуы уæнг чи вæййы, ахæм дзырд.

Дууæ гъудиади бæтгæй, æхуæдæг еци гъудиæдтæй еуей иуонг ка фæууй, уæхæн дзурд.

Слово, которое, связывая между собой два предложения, является одновременно чле- ном одного из них.

Билингвизм

Дыууæ æвзагыл æмхуызон хорз дзу- рын.

Билингвизм

Дууæ æвзагебæл æнхузæн хуарз дзорун.

Билингвизм

(от лат. bi- ‘дву(х)’ < bis ‘дважды’ и lingua

‘язык’)

Двуязычие, одинаково совершенное владе- ние двумя языками.

Бирæвзагондзинад

1.Цалдæр æвзагыл æмхуызон хорз дзурын. 2. Иу территорийыл цалдæр æвзаджы уæвынад.

Берæвзагондзийнадæ

1.Цалдæр æвзагебæл æнхузæн хуарз дзорун. 2. Еу территорибæл цалдæр æвзаги уйнадæ.

Многоязычие

1.Одинаково совершенное владение не- сколькими языками.

2. Наличие нескольких языков на данной территории.

Бирæнысаниуæгон дзырдтæ Цалдæр лексикон нысаниуæджы кæмæн ис, ахæм дзырдтæ.

Берæнисанеуæгон дзурдтæ Цалдæр лексикон нисанеуæги кæмæн ес, уæхæн дзурдтæ.

Многозначные слова

Слова, имеющие несколько лексических значений.

Бирæон нымæц

Бирæ æмхуызон предметты æбæл- вырд нымæц æвдисæг формæ.

Берæуон нимæдзæ

Берæ æнхузæн предметти æбæлвурд нимæдзæ æвдесæг формæ.

Множественное число

Форма числа, обозначающая неопределен- ное множество однородных предметов.

Бирæстъæлфыг

Кæрæдзийы фарсмæ æвæрд æртæ стъæлфæй арæзт æрхæцæн нысан (…). Æвдисы, ныхас æххæстæй загъд кæй нæма ‘рцыд, уый.

Берæстъæлфуг

Кæрæдзей фарсмæ æвæрд æртæ стъæлфæй арæзт æрхуæцæн нисан (…). Æвдесуй, нихас æнхæстæй загъд ке нæма ‘рцудæй, уой.

Многоточие

Знак препинания в виде трех поставленных рядом точек (…), указывающий на неза- конченность высказывания.

Былон

Былты архайды фæрцы чи равзæры, ахæм мыр. Был-былон (билабиалон) былтæ кæрæдзимæ куы бахæстæг кæнæ бангом вæййынц, уæд уый фæрцы цы мыр равзæры, уый. Былон- дæндагон (лабио-денталон) бинаг был уæллаг дæндæгтæм куы бахæстæг вæййы, уæд уый фæрцы цы мыр равзæры, уый. Кæс: Лабиалон.

Билон

Билти архайди фæрци ка равзуруй, уæхæн мур. Билæ-билон (билабиалон)

билтæ кæрæдземæ ку бахæстæг кенæ бангон унцæ, уæд уой фæрци ци мур равзуруй, е. Билон-дæндагон (ла- био-денталон)бунккаг билæ уæллаг дæндæгутæмæ ку бахæстæг уй, уæд уой фæрци ци мур равзуруй, е. Кæсæ: Лабиалон.

Губной

Произносимый с участием губ. Губно- губной (билабиальный) – образуемый сбли- жением или смыканием обеих губ. Губно- зубной (лабио-дентальный) – образуемый сближением нижней губы с верхними зу- бами. См.: Лабиальный.

Вазыгджын хъуыдыйад

Дыууæ кæнæ цалдæр хуымæтæг хъуыдыйадæй арæзт хъуыдыйад.

Вазуггин гъудиадæ

Дууæ кенæ цалдæр хумæтæг гъудиа- демæй арæзт гъудиадæ.

Сложное предложение

Предложение, состоящее из двух или не- скольких простых предложений.

Валентондзинад (валентад)

Дзырды миниуæг æндæр дзырдтимæ

Валентондзийнадæ (валентадæ)

Дзурди минеуæг æндæр дзурдти

Валентность

(от лат. valentia ‘сила’)

синтаксисон бастдзинæдтæ аразын.

хæццæ синтаксисон бастдзийнæдтæ аразун.

Способность слова вступать в синтаксиче- ские связи с другими словами.

Варваризм

Мадæлон æвзаджы æцæгæлон чи у, уыцы æнæхъуаджы æрбайсгæ дзы- рдтæ.

Варваризм

Маддæлон æвзаги æцæгæлон ка ‘й, еци æнæгъæугæ æрбайсгæ дзурдтæ.

Варваризм

(от греч. barbarismós ‘чужеземный’) Иноязычное слово, воспринимаемое как чуждое для родной речи.

Вербалон

1. Мивдисæгон. 2. Дзырдты фæрцы æвдыст.

Вербалон

1. Мивдесæгон. 2. Дзурдти фæрци æвдист.

Вербальный

(от лат. verbālis < verbum ‘слово, глагол’)

1. Глагольный. 2. Словесный.

Вокализм

Æвзаджы хъæлæсон мыртæ.

Вокализм

Æвзаги гъæлæсон муртæ.

Вокализм

(от лат. vōcālis ‘звучный’)

Состав гласных фонем языка.

Вокатив

Бадзырды хауæн, дзурæг кæмæ дзу- ры, уый амонæг дзырд кæнæ дзы- рдбаст.

Вокатив

Бадзурди хауæн, дзорæг кæмæ дзоруй, уой амонæг дзурд кенæ дзурдбаст.

Вокатив

(от лат. vocativus (casus))

Звательный падеж, слово или словосочета- ние, называющее того, к кому обращается говорящий.

Гапакс

Окказионализм; бæлвырд контексты кæмæй фæпайда кæнынц, ахæм авто- рон неологизм.

Гапакс

Окказионализм; бæлвурд контексти кæмæй фæппайда кæнунцæ, уæхæн авторон неологизм.

Гапакс

Окказионализм; индивидуально-авторский (контекстный) неологизм.

Геминаци

Кæс: Дывæр кæнын.

Геминаци

Кæсæ: Дувæр кæнун.

Геминация

(от лат. geminatio ‘удваивать’)

См.: Удвоение.

Гермайнаг æвзæгтæ Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы къорд. Йæ дæлкъордтæ сты: 1) цæга- таг (скандинаваг): шведаг, норвегиаг, даниаг, исландиаг, фарераг; 2) ныгуылæйнаг: англисаг, немыцаг, нидерландаг, фризаг, идиш æ. æнд.; 3) скæсæйнаг: мард æвзæгтæ – готаг, бургундиаг æ. æнд.

Гермайнаг æвзæгтæ

Индоевропаг æвзæгти муггаги къуар. Æ дæлкъуæрттæ ‘нцæ: 1) цæгатаг (скандинаваг): шведаг, норвегиаг, да- ниаг, исландиаг, фарераг; 2) нигулæйнаг: англисаг, немуцаг, ни- дерландаг, фризаг, идиш æ. æнд.; 3) скæсæйнаг: мард æвзæгтæ – готаг, бургундиаг æ. æнд.

Германские языки

Группа языков, входящих в индоевропей- скую языковую семью. Подгруппы: 1) се- верная (скандинавская): шведский, норвеж- ский, датский, исландский, фарерский; 2) западная: английский, немецкий, нидер- ландский, фризский, идиш и др.; 3) восточ- ная: мёртвые языки – готский, бургундский и др.

Германистикæ

Гермайнаг æвзæгтæ чи иртасы, æвзагзонынады уыцы хай.

Германистикæ

Гермайнаг æвзæгтæ ка ‘ртасуй, æвзагзонунади еци хай.

Германистика

Область языкознания, предметом которой являются германские языки.

Гиперболæ

Уæлдай егъау кæнынæн цы фæрæзæй

Гиперболæ

Уæлдай егъау кæнунæн ци фæрæзнæй

Гипербола

(от греч. hyperbolē ‘преувеличение’)

Фигура речи, основанная на преувеличе-

пайда чындæуы, уый.

пайда киндæуй, е.

нии.

Гипероним

Иннæ дзырдты нысаниуæгтæ йæ дæлбар чи кæны, ахæм дзырд.

Гипероним

Иннæ дзурдти нисанеугутæ æ дæлбарæ ка кæнуй, уæхæн дзурд.

Гипероним

(от греч. hyper ‘над, сверх’ и onyma ‘имя’) Слово, подчиняющее себе значения других слов.

Гипоним

Йæ семантикæмæ гæсгæ иннæ дзыр- ды дæлбар цы дзырд вæййы, уый.

Гипоним

Æ семантикæмæ гæсгæ иннæ дзурди дæлбарæ ци дзурд фæууй, е.

Гипоним

(от греч. hypo ‘под, вниз’ и onyma ‘имя’) Слово, семантически подчиненное другому слову.

Гипоними

Сæ нысаниуæгтæн дæлбардзинады ахаст кæмæн ис, ахæм дзырдты къорд.

Гипоними

Сæ нисанеугутæн дæлбарæдзийнади рахаст кæмæн ес, уæхæн дзурдти къуар.

Гипонимия

(от греч. hypo ‘под, вниз’ и onyma ‘имя’) Совокупность слов в семантическом поле, объединенных отношениями иерархии.

Глоссари

Зæронд дзырдты æмбарынгæнæн дзырдуат.

Глоссари

Зæронд дзурдти лæдæрунгæнæн дзурдуат.

Глоссарий

(от лат. glōssārium)

Толковый словарь устаревших и малоупо- требительных слов.

Глоттализацигонд

= Хурхон. = Ларингалон. Кæс: Хур- хон.

Глоттализацигонд

= Хорхон. = Ларингалон. Кæсæ: Хор- хон.

Глоттализованный

(от греч. glōtta ‘гортань’)

= Гортанный. = Ларингальный. См.: Гор- танный.

Грамматикæ

1. Грамматикон сконд, æвзаджы иуæгтæ кæрæдзиимæ бæттыны фæтк æмæ фæрæзтæ (арæзт у морфологи æмæ синтаксисæй). 2. Æвзаджы грамматикон сконд æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый.

Грамматикæ

1. Грамматикон сконд, æвзаги еуæгтæ кæрæдзебæл бæттуни фæткæ æма фæрæзнитæ (арæзт æй морфологи æма синтаксисæй). 2. Æвзаги грамма- тикон сконд æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е.

Грамматика

(от греч. grammatikē < gramma ‘буква, написа- ние’)

1. Грамматический строй; система правил и средств комбинаторики языковых единиц (включает морфологию и синтаксис). 2. Раздел языкознания, изучающий граммати- ческий строй языка.

Грамматикон категори Грамматикон нысаниуæг æмæ йæ ма- териалон (формалон) æвдисæнты иугонд æвзаджы мидæг.

Грамматикон категори Грамматикон нисанеуæг æма æ мате- риалон (формалон) æвдесæнти еугонд æвзаги медæгæ.

Грамматическая категория

Единство грамматического значения и всех средств его материального выражения (формальных показателей) в данном языке.

Грамматикон нысаниуæг Æвзаджы иумæйаг нысаниуæг, амоны æвзаджы иуæгты ‘хсæн бастдзинад.

Грамматикон нисанеуæг

Æвзаги æмеугонд нисанеуæг, амонуй æвзаги еуæгти ‘хсæн бастдзийнадæ.

Грамматическое значение

Обобщенное языковое значение, указыва- ющее на связи между языковыми единица- ми.

Графемæ

Æвзаджы графикон системæйы (фыс-

Графемæ

Æвзаги графикон системи (фин-

Графема

(от греч. grapho ‘пишу’)

сынады) тæккæ къаддæр иуæг.

суйнади) тæккæ минкъийдæр еуæг.

Минимальная единица графической систе- мы языка (системы письма).

Графикæ

Алфавиты дамгъæтæ æмæ диакрити- кон нысантæн æвзаджы мыртимæ цы бастдзинад ис, æвзагзонынады уый иртасæг хай.

Графикæ

Алфавити дамугъатæ æма диакрити- кон нисантæн æвзаги мурти хæццæ ци бастдзийнадæ ес, æвзагзонунади уой æртасæг хай.

Графика

(от греч. grapho ‘пишу’)

Раздел языкознания, изучающий буквы ал- фавита и диакритические знаки в их отно- шении к звуковому строю языка.

Грекъаг æвзаг, бердзенаг æвзаг Грекъæгты æвзаг. Генеалогион клас- сификацимæ гæсгæ хауы индоевро- пæйаг æвзæгты грекъаг (бердзенаг) къордмæ. Рагонгрекъаг (рагонбердзе- наг) æвзаг.

Грекъаг æвзаг, бердзейнаг æвзаг Грекъæгти æвзаг. Генеалогион клас- сификацимæ гæсгæ хауй индоевропаг æвзæгти грекъаг (бердзейнаг) къуармæ. Рагонгрекъаг (рагон- бердзейнаг) æвзаг.

Греческий язык

Язык греков. По генеалогической класси- фикации языков относится к греческой группе индоевропейской языковой семьи. Древнегреческий язык.

Гуырдзиаг æвзаг

Гуырдзиæгты æвзаг. Генеалогион классификацимæ гæсгæ хауы кавказаг æвзæгты картвелаг къордмæ.

Гурдзиаг æвзаг

Гурдзиæгти æвзаг. Генеалогион клас- сификацимæ гæсгæ хауй кавказаг æвзæгти картвелаг къуармæ.

Грузинский язык

Язык грузин. По генеалогической класси- фикации языков относится к картвельской группе кавказской языковой семьи.

Гуырынон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны объ- ект, предмет кæй у, стæй нымæц æ.æнд. Ирон диалекты гуырынон хауæнмæ хаст цæуы мидæгбынатон хауæны нысаниуæг дæр. Кæс: Мидæгбынатон хауæн.

Игурæнон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй объ- ект, предмет ке æй, уæдта нимæдзæ æ.æнд. Ирон диалекти игурæнон хауæнмæ хаст цæуй медæгбунатон хауæни нисанеуæг дæр. Кæсæ: Медæгбунатон хауæн.

Родительный падеж

Косвенная падежная форма, выражающая значение объекта, принадлежности, коли- чества и др. В иронском диалекте осетин- ского языка к родительному падежу ото- шло значение ранее выделяемого как от- дельный падеж внутреннеместного падежа. См.: Внутреннеместный падеж.

Дамгъæтæ

Æвзаджы мырты графикон нысантæ.

Дамугъатæ

Æвзаги мурти графикон нисантæ.

Буквы

Графические знаки, служащие для обозна- чения звуков.

Даргъ хъуыдыйад

Сæйраг æмæ фæрссаг уæнгтæй арæзт хуымæтæг хъуыдыйад. Кæс: Цыбыр хъуыдыйад.

Даргъ гъудиадæ

Сæйраг æма фæрсаг иуæнгтæй арæзт хумæтæг гъудиадæ. Кæсæ: Цубур гъудиадæ.

Распространенное предложение Простое предложение, в котором есть и главные и второстепенные члены. См.: Не- распространенное предложение.

Дæндагон

Кæс: Денталон.

Дæндагон

Кæсæ: Денталон.

Зубной

См.: Дентальный.

Дæттынон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны объ- ектон, бæрæггæнæн æ.æнд. ахастдзинæдтæ; дзуапп дæтты фæр-

Дæттинон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй объ- ектон, бæрæггæнæн æ.æнд. ра- хастдзийнæдтæ; дзуапп дæттуй фæр-

Дательный падеж

Косвенная падежная форма, выражающая объектные, определительные и т.п. отно- шения; отвечает на вопросы кому? чему?

стытæн кæмæн? цæмæн?

ститæн кæмæн? цæмæн?

Денотат

Номæн (нысанæн) йæ предметон ны- саниуæг.

Денотат

Номæн (нисанæн) æ предметон ни- санеуæг.

Денотат

(от лат. denotatus ‘обозначенный’)

Предметное значение имени (знака).

Денталон

= Дæндагон – æвзаджы кæрон уæллаг дæндæгтыл бамбæлгæйæ цы æмхъæлæсон мыр сæвзæры, уый.

Денталон

= Дæндагон – æвзаги кæрон уæллаг дæндæгутæбæл бамбæлгæй ци æмгъæлæсон мур исæвзуруй, е.

Дентальный

(от франц. dental < лат. dentis ‘зуб’)

= Зубной – согласный звук, образуемый при смыкании кончика языка с верхними зубами.

Дериваци

Æвзаджы иуæгты равзæрд кæнæ сæ ивынад сæ райдиан хуызимæ сæ абаргæйæ.

Дериваци

Æвзаги еуæгти равзурдæ кенæ сæ æййевунадæ сæ райдайæн хузи хæццæ сæ рабаргæй.

Деривация

(от лат. derivatio ‘отведение, образование’) Процесс образования или изменения язы- ковых единиц по отношения к исходным единицам.

Дзургæ ныхас

Литературон æвзагыл дзурджыты хуымæтæг ныхасы хуыз.

Дзоргæ нихас

Литературон æвзагбæл дзоргути хумæтæг дзубандий хузæ.

Разговорная речь

Речь носителей литературного языка при их непосредственном и непринужденном общении.

Дзырд

Æвзаджы сæйрагдæр иуæг. Пайда дзы кæнынц æмбарынады ном зæгъынмæ.

Дзурд

Æвзаги сæйрагдæр еуæг. Пайда си кæнунцæ лæдæруйнади ном зæгъунмæ.

Слово

Основная единица языка, служащая для называния понятия.

Дзырдарæзт

1. Дзырдтæ аразыны мадзæлттæ æмæ æгъдæуттæ æвзаджы. 2. Дзырдтæ аразыны мадзæлттæ чи ахуыр кæны, грамматикæйы уыцы хай.

Дзурдарæзт

1. Дзурдтæ аразуни мадзæлттæ æма æгъдæуттæ æвзаги. 2. Дзурдтæ аразу- ни мадзæлттæ ка ахур кæнуй, грамма- тики еци хай.

Словообразование

1.Образование слов в языке по законам и правилам данного языка. 2. Раздел грамма- тики, изучающий способы образования слов.

Дзырдарæзтон æвзæрст

Дзырд йæ хæйттæм гæсгæ æвзарын. Дзырдæн йæ уидаг, бындур, кæрон, разæфтуан (префикс) æмæ фæсæфту- ан (суффикс) рахицæн кæнын.

Дзурдарæзтон æвзурст

Дзурд æ хæйттæмæ гæсгæ æвзарун. Дзурдæн æ уедагæ, бундор, кæрон, разæфтауæн (префикс) æма фæсæфтауæн (суффикс) рахецæн кæнун.

Словообразовательный разбор

Разбор слова по составу. В слове выделя- ются корень, основа, окончание, приставка (префикс), суффикс.

Дзырдбаст

Грамматикон æгъдауæй æмæ сæ хъуыдымæ гæсгæ баст чи у, ахæм дыууæ кæнæ цалдæр дзырды.

Дзурдбаст

Грамматикон æгъдауæй æма сæ гъудимæ гæсгæ баст ка ‘й, уæхæн ду- уæ кенæ цалдæр дзурди.

Словосочетание

Сочетание двух или нескольких слов, объ- единенных грамматически и по смыслу.

Дзырдивынад

Дзурдæййевуйнадæ

Словоизменение

Дзырды ивынад йæ грамматикон формæтæм гæсгæ.

Дзурди æййивд æ грамматикон фор- митæмæ гæсгæ.

Изменение слова по его грамматическим формам.

Дзырдты рæнхъæвæрд Хъуыдыйады хæйтты бынат грамма- тикон æгъдау æмæ сæ хъуыдымæ гæсгæ. Комкоммæ æмæ фæстæрдæм рæнхъæвæрд.

Дзурдти рæнгъæвæрд

Гъудиади хæйтти бунат грамматикон æгъдау æма сæ гъудимæ гæсгæ. Ком- коммæ æма фæстердæмæ рæнгъæвæрд.

Порядок слов

Расположение членов предложения в зави- симости от смысловой и грамматической нагрузки. Прямой и обратный порядок слов.

Дзырдты тематикон къорд Дзырдты иугонд сæ лексикон ныса- ниуæгты иумæйаг миниуæгмæ гæсгæ.

Дзурдти тематикон къуар

Дзурдти еугонд сæ лексикон ни- санеугути еумæйаг минеуæгмæ гæсгæ.

Тематическая группа слов Объединение слов на основе общего при- знака в их лексических значениях.

Дзырдуат

1. Лексикон. 2. Бæлвырд фæткмæ гæсгæ (арæх алфавитмæ гæсгæ) æвæрд дзырдты номхыгъды чиныг.

Дзурдуат

1. Лексикон. 2. Бæлвурд фæткæмæ гæсгæ (арæх алфавитмæ гæсгæ) æвæрд дзурдти номхигъди киунугæ.

Словарь

1. Лексикон. 2. Книга, содержащая пере- чень слов, расположенных в определенном порядке (обычно по алфавиту).

Дзырды бындур

Дзырдæн йæ кæрон куы фæхицæн кæнæм, уæд ма дзы цы хай баззайы æмæ дзырдæн йæ лексикон нысани- уæг цы хайы мидæг ис, уый. Æнæаразгæ бындур – дарддæр мор- фемæтыл дих кæнæн кæмæн нæй, ахæм бындур. Аразгæ бындур – æндæр (аразæг) бындурæй арæзт бындур. Аразæг бындур – иу кæнæ цалдæр æндæр дзырды кæмæй равзæрд, ахæм бындур.

Дзурди бундор

Дзурдæн æ кæрон ку фæххецæн кæнæн, уæд ма си ци хай байзайуй æма дзурдæн æ лексикон нисанеуæг ци хаййи медæгæ ес, е. Æнаразгæ бундор – идарддæр морфемитæбæл дех кæнæн кæмæн нæййес, уæхæн бундор. Аразгæ бундор – æндæр (аразæг) бундорæй арæзт бундор. Аразæг бундор – еу кенæ цалдæр æндæр дзурди кæмæй равзурдæй, уæхæн бундор.

Основа слова

Часть слова без окончания, которая заклю- чает в себе его лексическое значение. Не- производная основа – основа, далее неде- лимая на морфемы. Производная основа – основа, образованная от другой (произво- дящей) основы. Производящая основа – основа, от которой образовалось другое слово или ряд слов.

Дзырды грамматикон мини- уджытæ

Бæлвырд миниуджыты иугонд, уыцы миниуджытæ сты: 1) дзырды куыд ныхасы хайы (ома категориалон) ны- саниуæг; 2) дзырдарæзты структурæ;

3) формалон ивддзинæдтæм арæхсындзинад; 4) абстрактон мини- уджытæ (хауæн æмæ нымæц – нæмттæн; хуыз, здæхæн, афон, цæсгом – мивдисæгæн); 5) синтакси- сон функци.

Дзурди грамматикон минеугутæ Бæлвурд минеугути еугæндæ, еци минеугутæ æнцæ: 1) дзурди куд ниха- си хаййи (гъома категориалон) ни- санеуæг; 2) дзурдарæзти структурæ;

3) формалон æййивддзийнæдтæмæ арæхсундзийнадæ; 4) абстрактон минеугутæ (хауæн æмæ нимæдзæ – нæмттæн; хузæ, æздæхæн, афонæ, цæсгон – мивдесæгæн); 5) синтакси- сон функци.

Грамматические свойства слова Совокупность признаков: 1) значение слова как части речи (категориальное значение);

2) словообразовательная структура; 3) спо- собность к формальному изменению; 4) абстрактные свойства (число, падеж – у имени; вид, залог, время, наклонение, лицо

– у глагола); 5) синтаксическая функция.

Дзырды грамматикон формæ

Йæ лексикон нысаниуæг æнæивдæй кæмæн баззад, фæлæ æрмæст йæ грамматикон нысаниуæг кæмæн аивта, дзырды ахæм хуыз.

Дзурди грамматикон формæ

Æ лексикон нисанеуæг æнæййивдæй кæмæн байзадæй, фал æрмæст æ грамматикон нисанеуæг кæмæн раййивта, дзурди уæхæн хузæ.

Грамматическая форма слова Словоформа, вариант лексемы, в котором лексическое значение остается неизмен- ным, а изменяется только грамматическое значение.

Дзырды лексикон нысаниуæг Æвзагыл дзурджытæ се ‘ппæт дæр иу хуызы кæй æмбарынц, дзырды уыцы нысаниуæг.

Дзурди лексикон нисанеуæг Æвзагбæл дзоргутæ æгасæй дæр еу хузи ке лæдæрунцæ, дзурди еци ни- санеуæг.

Лексическое значение слова Смысловое значение слова, одинаково по- нимаемое людьми, говорящими на даном языке.

Дзырды сконд

Дзырды морфологон арæзт, йæ мор- фемон сконд.

Дзурди исконд

Дзурди морфологон арæзт, æ морфе- мон исконд.

Состав слова

Морфологическое строение слова, его морфемный состав.

Дзырды уидаг

Дзырдæн йæ лексикон нысаниуæг цы сæйраг хайы мидæг ис, уый æнæ аф- фикстæй.

Дзурди уедагæ

Дзурдæн æ лексикон нисанеуæг ци сæйраг хаййи медæгæ ес, е æнæ аф- фикстæй.

Корень слова

Основная часть слова без аффиксов, за- ключающая в себе его лексическое значе- ние.

Дзырды формæ

1. = Дзырды грамматикон формæ. Дзырды хуыз. 2. Дзырды алы хуызтæ парадигматикон рæнхъы.

Дзурди формæ

1. = Дзурди грамматикон формæ. Дзурди хузæ. 2. Дзурди алли хузтæ парадигматикон рæнгъи.

Форма слова

1. = Грамматическая форма слова. Слово- форма. 2. Разновидности слова в парадиг- матическом ряду.

Дзырды хуыз

Кæс: Дзырды грамматикон формæ.

Дзурди хузæ

Кæсæ: Дзурди грамматикон формæ.

Словоформа

См.: Грамматическая форма слова.

Диакритикон нысантæ

Дамгъæтæ куыд кæсын хъæуы, уый бæлвырддæргæнæг уæлрæнхъон, дæлрæнхъон кæнæ мидæггаг ны- сантæ.

Диакритикон нисантæ

Дамугъатæ куд кæсун гъæуй, уой бæлвурддæргæнæг уæлрæнгъон, дæлрæнгъон кенæ медæггон ни- сантæ.

Диакритические знаки (диакритики) (от греч. diakritikos ‘различительный’) Надстрочные, подстрочные или внутренние знаки, служащие для изменения или уточ- нения чтения букв.

Диалект

Цалдæр иухуызон ныхасыздæхты иугонд.

Диалект

Цалдæр еухузи нихасиздæхи еугондæ.

Диалект

(от греч. dialektos ‘говор, наречие’) Совокупность нескольких однотипных го- воров.

Диалектизм

Диалектон дзырд, литературон ныха- сы мидæг вæййы нормæйæ иппæрд.

Диалектизм

Диалектон дзурд, литературон нихаси медæгæ фæууй нормæй еппæрд.

Диалектизм

(от греч. dialektos ‘говор, наречие’) Диалектное слово, включаемое в литера- турную речь и выделяемое там как отступ- ление от нормы.

Диалектологи

Диалекттæ æмæ ныхасыздæхтытæ чи

Диалектологи

Диалекттæ æма нихасиздæхтæ ка

Диалектология

(от греч. dialektos ‘говор, наречие’)

иртасы, æвзагзонынады уыцы хай.

‘ртасуй, æвзагзонунади еци хай.

Раздел языкознания, изучающий диалекты и говоры.

Диалог

Дыууæ кæнæ цалдæр адæймаджы ны- хас.

Диалог

Дууæ кенæ цалдæр адæймагей дзу- банди.

Диалог

(от греч. diálogos ‘беседа’)

Разговор двух или нескольких лиц.

Дивергенци

Дыууæ кæнæ фылдæр æвзаджы (æвзагон фæзынды) сæ историон рæзты дæргъы кæрæдзийæ куы адард вæййынц кæнæ се ‘хсæн хъауджыдзинад куы фæзыны, уæд уый.

Дивергенци

Дууæ кенæ фулдæр æвзаги (æвзагон фæззинди) сæ историон ирæзти æндæргъци кæрæдземæй ку райдард унцæ кенæ се ‘хсæн игъаугидзийнадæ ку фæззиннуй, уæд е.

Дивергенция

(от лат. divergo ‘отклоняюсь, отхожу’) Расхождение, отдаление друг от друга двух или более языковых явлений или язы- ков в ходе их исторического развития.

Диктант

Бæрæггæнæн фысгæ куыст – ахуыргæнæг цы текст кæсы, уый фыссын.

Диктант

Бæрæггæнæн финсгæ куст – ахургæнæг ци текст кæсуй, уой фин- сун.

Диктант

(нем. Diktant < лат. dictare ‘диктовать’) Письменная проверочная работа – записы- вание текста, диктуемого учителем.

Дискурс

Æвзагыл дзурæг конкретон уавæры цы текст саразы, уый.

Дискурс

Æвзагбæл дзорæг конкретон уавæри ци текст исаразуй, е.

Дискурс

(от франц. discours ‘речь’)

Текст, созданный носителем языка в кон- кретной речевой ситуации.

Диссимиляци

Иухуызон мыртæн сæ артикуляци ныхасы мидæг куы фендæрхуызон вæййы, уый.

Диссимиляци

Еухузи муртæн сæ артикуляци нихаси медæгæ ку фендæрхузон уй, е.

Диссимиляция

(от лат. dissimilatio ‘расподобление’) Артикуляционное расподобление одинако- вых или подобных звуков в потоке речи.

Дистрибуци

Æвзаджы иуæгты райуæрст, контек- сты мидæг сæ фарсмæ цы иуæгтæ лæууы, уыдонимæ.

Дистрибуци

Æвзаги еуæгти райуæрст, контексти медæгæ сæ фарсмæ ци еуæгтæ лæууй, уони хæццæ.

Дистрибуция

(от лат. distributio ‘распределение’) Распределение контекстуальных окруже- ний между языковыми единицами.

Дифтонг

Дыууæ хъæлæсоны æмиуад, фæдзу- рынц сæ æмхæстæй, цыма иу мыр сты, афтæ.

Дифтонг

Дууæ гъæлæсони æмеуадæ, фæдздзорунцæ сæ æнхуæцгæ, цума еу мур æнцæ, уотæ.

Дифтонг

(от греч. díphthongos ‘двугласный’)

Сочетание двух гласных звуков, произно- симых слитно как один звук.

Дихон бæттæгтæ

Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты кæнæ бабæтгæвазыгджын хъуы- дыйады хæйтты ‘хсæн архæйдтыты кæнæ миниуджыты ивынады ахаст æвдисæг бæттæгтæ.

Дехон бæттæгтæ

Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ бабæтгæвазуггин гъудиади хæйтти ‘хсæн архæйдтити кенæ минеугути æййевуйнади рахаст æвдесæг бæттæгтæ.

Разделительные союзы

Союзы, предназначанные для выражения отношений взаимоисключения, чередова- ния явлений или признаков между одно- родными членами или частями сложносо- чиненного предложения.

Диэрезæ

Мырты рахауд дзырдæй кæнæ, чи ныффидар, ахæм дзырдбастæй ком- бинаторон аххосæгтæм гæсгæ.

Диэрезæ

Мурти рахаудт дзурдæй кенæ, ка ниффедарæй, уæхæн дзурдбастæй комбинаторон анхосæгтæмæ гæсгæ.

Диэреза

(от греч. diairesis ‘разрыв, разделение’) Выпадение звуков в слове или привычном словосочетании по комбинаторным причи- нам.

Домгæ бастдзинад

Синтаксисон æгъдауæй æмбар чи нæу, уыцы хæйтты ‘хсæн бастдзинад вазыгджын хъуыдыйады æмæ дзырд- ты ‘хсæн дзырдбасты мидæг: иу дзы вæййы сæйраг, иннæ та – дæлбар.

Домгæ бастдзийнадæ

Синтаксисон æгъдауæй æмбарæ ка нæй, еци хæйтти ‘хсæн бастдзийнадæ вазуггин гъудиади æма дзурдти ‘хсæн дзурдбасти медæгæ: сæ еу фæууй сæйраг, иннæ ба – дæлбар.

Подчинительная связь

Связь между синтаксически неравноправ- ными частями в сложном предложении и словами в словосочетании: одно из них выступает как главное, другое – как зави- симое.

Домгæбастдзинады бæттæгтæ Синтаксисон æгъдауæй æмбар чи нæу, ахæм иуæгтæ (сæйраг æмæ уæлæмхæст хъуыдыйæдтæ) кæрæдзийыл цы дзырдты фæрцы бæттынц, уыдон.

Домгæбастдзийнади бæттæгтæ Синтаксисон æгъдауæй æмбарæ ка нæй, уæхæн еуæгтæ (сæйраг æма уæлæнхæст гъудиæдтæ) кæрæдзебæл ци дзурдти фæрци бæттунцæ, етæ.

Подчинительные союзы

Союзы, служащие для связи синтаксически неравноправных единиц (главного и прида- точного предложений).

Домгæвазыгджын хъуыдыйад Йæ хæйттæ домгæбастдзинады бæттæгтæй кæнæ бæттæг дзырдтæй баст кæмæн сты, ахæм вазыгджын хъуыдыйад.

Домгæвазуггин гъудиадæ

Æ хæйттæ домгæбастдзийнади бæттæгтæй кенæ бæттæг дзурдтæй баст кæмæн æнцæ, уæхæн вазуггин гъудиадæ.

Сложноподчиненное предложение Сложное предложение, части которого со- единены между собой подчинительными союзами или союзными словами.

Дунейы ныв

Бæлвырд æвзаджы фæрцы дунейы тыххæй цы зонындзинæдты æмæ æм- барынæдты иугонд сырæзы, уый.

Дуйней хузæ

Бæлвурд æвзаги фæрци дуйней туххæй ци зонундзийнæдти æма лæдæруйнæдти еугонд исирæзуй, е.

Картина мира

Некоторое целое знаний и представлений о мире, сформированное языком конкретного общества. Языковая картина мира.

Дунеон æвзаг

Кæс: Æхсæнадæмон æвзаг.

Дуйнеуон æвзаг

Кæсæ: Æхсæнадæмон æвзаг.

Мировой язык

См.: Международный язык.

Дывæрсыг хъуыдыйад

Дыууæ сæйраг уæнгæй (сæйрат æмæ зæгъинагæй) арæзт хъуыдыйад. Абар: Иувæрсыг хъуыдыйад.

Дувæрсуг гъудиадæ

Дууæ сæйраг иуонгемæй (сæйрат æма зæгъуйнагæй) арæзт гъудиадæ. Ра- барæ: Еувæрсуг гъудиадæ.

Двусоставное предложение Структурный вид простого предложения, основу которого составляют подлежащее и сказуемое. Ср.: Односоставное предложе- ние.

Дыкъæдзыгтæ

Искæй ныхас кæнæ газеты, журналты, науты æ.а.д. нæмттæ фæбæрæг кæнынæн цы æрхæцæн нысанæй пай- да кæнынц, уый.

Дукъæдзугтæ

Еске нихас кенæ газзетти, журналти, наути æ.у.и. нæмттæ фæббæрæг кæнунæн ци æрхуæцæн нисанæй пай- да кæнунцæ, е.

Кавычки

Знак препинания, употребляемый для вы- деления чужой речи или для оформления наименований газет, журналов, кораблей и т.д.

Дыстъæлф

Æрхæцæн нысан, арæзт у дыууæ стъæлфæй – иу иннæйы бынмæ (:), пайда дзы кæнынц хъуыдыйады æнæмнысан хæйттæ кæрæдзийæ хицæн кæнгæйæ.

Дустъæлфæ

Æрхуæцæн нисан, арæзт æй дууæ стъæлфæй – еу инней бунмæ (:), пай- да си кæнунцæ гъудиади æнæмнисан хæйттæ кæрæдземæй хецæн кæнгæй.

Двоеточие

Знак препинания в виде двух точек (:), рас- положенных одна над другой и употребля- емый для разделения неравнозначных ча- стей предложения.

Жаргон

Иумæйаг æвзаджы хуыз, пайда дзы кæнынц хицæн социалон кæнæ про- фессионалон къордтæ. Кæс: Арго.

Жаргон

Еумæйаг æвзаги хузæ, пайда си кæнунцæ хецæн социалон кенæ про- фессионалон къуæрттæ. Кæсæ: Арго.

Жаргон

(от франц. jargon ‘непонятная речь, условный язык’)

Разновидность общенародного языка, ис- пользуемая для общения отдельной отно- сительно устойчивой социальной группой. См.: Арго.

Жаргонизм

Жаргоны дзырд кæнæ разагъд.

Жаргонизм

Жаргони дзурд кенæ разагъд.

Жаргонизм

(от франц. jargon ‘непонятная речь, условный язык’)

Жаргонное слово или выражение.

Зæгъинаг

Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæй иу. Нысан кæны, сæйрат кæй амоны, уы- цы предметы архайд кæнæ уæвынад. Хуымæтæг зæгъинаг. Амад зæгъинаг.

Зæгъуйнаг

Гъудиади сæйраг иуæнгтæй еу. Нисан кæнуй, сæйрат ке амонуй, еци пред- мети архайдт кенæ уйнадæ. Хумæтæг зæгъуйнаг. Амад зæгъуйнаг.

Сказуемое

Один из двух главных членов предложе- ния, обозначающий действие или состоя- ние предмета, выраженного подлежащим. Простое глагольное сказуемое. Составное сказуемое.

Зæгъинаджы къорд

Зæгъинаг, йæ дæлбар цы фæрссаг уæнгтæ ис, уыдонимæ.

Зæгъуйнаги къуар

Зæгъуйнаг, æ дæлбарæ ци фæрсаг иуæнгтæ ес, уони хæццæ

Состав сказуемого

Сказуемое вместе с зависимыми от него второстепенными членами.

Зæронд дзырд

Арæх кæмæй нал пайда кæнынц æмæ æвзаджы ивгъуыд замантимæ баст чи у, ахæм дзырд.

Зæронд дзурд

Арæх кæмæй нæбал пайда кæнунцæ æма æвзаги евгъуд дзаманти хæццæ баст ка æй, уæхæн дзурд.

Устаревшее слово

Слово, вышедшее из живого употребления и воспринимаемое как пережиток более раннего периода жизни языка.

Здæхæн

Æцæгдзинадмæ ахаст æвдисæг мив- дисæджы грамматикон æууæл. Кæс: Æргомон здæхæн. Фæдзæхстон здæхæн. Бадзырдон здæхæн. Бæллиц- цаг здæхæн.

Æздæхæн

Æцæгдзийнадæмæ рахаст æвдесæг мивдесæги грамматикон æууæл. Кæсæ: Æргомон æздæхæн. Фæдзæхстон æздæхæн. Бадзурдон æздæхæн. Бæллеццаг æздæхæн.

Наклонение

Грамматический признак глагола, выража- ющий отношение к действительности. См.: Изъявительное наклонение. Повелительное наклонение. Условное наклонение. Жела- тельное наклонение.

Здæхгæ

Архайæг предметырдæм цы архайд арæзт вæййы, уый. Здæхгæ мивдисæг.

Æздæхгæ

Архайæг предметæрдæмæ ци архайд арæзт фæууй, е. Æздæхгæ мивдесæг.

Возвратный

Обозначающий действие, направленное на само действующее лицо. Возвратный гла-

Здæхгæ номивæг.

Æздæхгæ номевæг.

гол. Возвратное местоимение.

Зылангонад

Æзылангон æмхъæлæсоны рахызт йе ‘мкъай зылангон æмхъæлæсонмæ бæрæг уавæрты.

Зæллангойнадæ

Æзæллангон æмгъæлæсони рахизт е ‘мкъай зæллангон æмгъæлæсонмæ бæрæг уавæрти.

Озвончение

Переход глухого согласного в соответ- ствующий звонкий в определенных поло- жениях.

Зыхъхъырон æмхъæлæсонтæ

= Фрикативон æмхъæлæсонтæ. Спи- ранттæ. Кæс: Спиранттæ.

Зихъирон æмгъæлæсонтæ

= Фрикативон æмгъæлæсонтæ. Спи- ранттæ. Кæсæ: Спиранттæ.

Щелевые согласные

= Фрикативные согласные. Спиранты. См.:

Спиранты.

Иварон хауæн

Фæрссаг хауæны формæ, амоны ар- хайд кæмæ арæзт у, уый æмæ дзуапп дæтты фæрстытæн кæй? цы?

Иварон хауæн

Фæрсаг хауæни формæ, амонуй, ар- хайд кæмæ арæзт æй, уой æма дзуапп дæттуй фæрститæн ке? ци?

Винительный падеж

Косвенная падежная форма, указывающая на объект действия и отвечающая на во- просы кого? что?

Ивгъуыд афон

Мивдисæджы афоны хуыз, æвдисы, архайд дзурыны размæ кæй цыди, уый.

Евгъуд афонæ

Мивдесæги афони хузæ, æвдесуй, ар- хайд дзоруни размæ ке цудæй, уой.

Прошедшее время

Форма времени глагола, которая обознача- ет, что действие произошло до момента речи.

Идеограммæ

Идеографион фыссынады нысан (цифрæтæ, химион æмæ математикон нысæнттæ, иероглифтæ).

Идеограммæ

Идеографион финсуйнади нисан (цифритæ, химион æма математикон нисæнттæ, иероглифтæ).

Идеограмма

(от греч. idea ‘идея, понятие, образ’ и gramma

‘буква, написание’)

Знак идеографического письма (цифры, химические и математические знаки, иеро- глифы).

Идеографи

Æмбарынадæн йæ ныв нысанæй æвдыст кæм фæцæуы, фыссынады ахæм хуыз.

Идеографи

Лæдæруйнадæн æ хузæ нисанæй æв- дист кæми фæццæуй, финсуйнади уæхæн хузæ.

Идеография

(от греч. idea ‘идея, понятие, образ’ и grapho

‘пишу’)

Вид письма, знаки которого передают по- нятия, ассоциируемые с изображениями.

Идиолект

Хицæн адæймаджы ныхасы мини- уджыты æмбырдгонд.

Идиолект

Хецæн адæймаги нихаси минеугути æмбурдгонд.

Идиолект

(от греч. idios ‘свой, своеобразный’ и lektos

‘разговор’)

Совокупность особенностей, характеризу- ющих речь отдельного человека.

Идиомæ

Ома, фразеологизм: йæ иумæйаг ны- сан хицæн кæмæн кæны йæ аразæг дзырдты нысанæй, бæлвырд æвзаджы ахæм æнæдихгæнгæ дзырдбаст.

Идиомæ

Гъома фразеологизм: æ еумæйаг ни- сан хецæн кæмæн кæнуй æ аразæг дзурдти нисанæй, бæлвурд æвзаги уæхæн æнæдехгæнгæ дзурдбаст.

Идиома

(от греч. idiōma ‘своеобразное выражение’)

То же, что и фразеологизм: свойственное данному языку неразложимое словосочета- ние, значение которого не совпадает со значением составляющих его слов.

Идиоматикæ

1.Æндæр æвзагмæ комкоммæ ратæл- мацгæнæн кæмæн нæй, бæлвырд æвзаджы дзырдты, разагъдты, син- таксисон конструкциты уыцы хицæн- дзинад. 2. Æвзаджы идиоматизмтæ æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны, уый.

Идиоматикæ

1.Æндæр æвзагмæ комкоммæ ратæл- мацгæнæн кæмæн нæййес, бæлвурд æвзаги дзурдти, разагъдти, синтакси- сон конструкцити еци хецæндзий- надæ. 2. Æвзаги идиоматизмтæ æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е.

Идиоматика

(от греч. idiōma ‘своеобразное выражение’) 1.Своеобразие слов, выражений, синтакси- ческих конструкций данного языка, бук- вально непереводимое на другие языки. 2. Раздел языкознания, изучающий идиома- тизмы данного языка.

Иероглиф

Идеограммæ, райдианы баст уыд, цы фæзынд нысан кодта, уыимæ. Мысыйраг, китайаг иероглифтæ.

Иероглиф, авицца

Идеограммæ, райдайæни баст адтæй, ци фæззинд нисан кодта, уой хæццæ. Мисийраг, китайаг иероглифтæ.

Иероглиф

(от греч. hieros ‘священный’ и glyphē ‘то, что вырезано’)

Идеограмма, первоначально имеющая связь с изображением обозначаемого явле- ния. Египетские, китайские иероглифы.

Изафет

Синтаксисон бастдзинады фæрæз бæрæггæнæны (атрибутивон) кон- струкциты.

Изафет

Синтаксисон бастдзийнади фæрæзнæ бæрæггæнæни (атрибутивон) кон- струкцити.

Изафет

(от араб. аль-идафату ‘добавление’)

Способ синтаксической связи, характерный для определительных (атрибутивных) кон- струкций.

Изложени

Текст хи ныхæстæй фыссын.

Изложени

Текст хе дзурдтæй финсун.

Изложение

Письменный пересказ текста своими сло- вами.

Инвариант

Æвзаджы абстрактон иуæг (фонемæ, морфемæ, лексемæ æ.æнд) бæлвырд ныхасæй иппæрдæй.

Инвариант

Æвзаги абстрактон еуæг (фонемæ, морфемæ, лексемæ æ.æнд.) бæлвурд нихасæй еппæрдæй.

Инвариант

(от лат. invariants – ‘неизменяющийся’) Абстрактная единица языка (фонема, мор- фема, лексема и др.) в отвлечении от ее конкретных речевых реализаций.

Инверси

Стилистикон фигурæ – дзырдты ин- нæрдæм рæнхъæвæрд хъуыдыйады мидæг; пайдагонд дзы цæуы аив ны- хас фæтыхдджындæр кæнынæн.

Инверси

Стилистикон фигурæ – дзурдти ин- нердæмæ рæнгъæвæрд гъудиади медæгæ; пайдагонд си цæуй аййев нихас фæттухгиндæр кæнунæн.

Инверсия

(от лат. inversio – ‘перестановка’) Стилистическая фигура – обратный поря- док слов в предложении, используемый для усиления выразительности художественной речи.

Индоевропæйаг æвзæгтæ Æвзæгты тæккæ стырдæр мыггаг. Йæ сæйрагдæр къордтæ сты: индиаг (бен- гали, пенджаби, урду, хинди, сан- скрит); ирайнаг (персайнаг, афгайнаг, курдаг, таджикаг, ирон, скифаг,

Индоевропаг æвзæгтæ

Æвзæгти тæккæ устурдæр муггаг. Æ сæйрагдæр къуæрттæ ‘нцæ: индиаг (бенгали, пенджаби, урду, хинди, сан- скрит); ирайнаг (персайнаг, афгайнаг, курдаг, таджикаг, ирон, скифаг,

Индоевропейские языки

Одна из крупнейших языковых семей. Языки, входящие в эту семью, образуют ряд групп. Важнейшие из них: индийская (бенгали, пенджаби, урду, хинди, сан- скрит); иранская (персидский, афганский,

сæрмæттаг, алайнаг); славянаг (кæс: Славянаг æвзæгтæ); гермайнаг (кæс: Гермайнаг æвзæгтæ); балтиаг (лито- ваг, латышаг, пруссаг); ромайнаг (кæс: Ромайнаг æвзæгтæ); кельтаг (шотландиаг, ирландиаг æ.æнд.); бердзенаг (ногбердзенаг, рагон- бердзенаг, византиаг); албайнаг æвзаг; сомихаг æвзаг æ.æнд.

сæрмæттаг, алайнаг); славиайнаг (кæсæ: Славиайнаг æвзæгтæ); гер- майнаг (кæсæ: Гермайнаг æвзæгтæ); балтиаг (литоваг, латышаг, пруссаг); ромайнаг (кæсæ: Ромайнаг æвзæгтæ); кельтаг (шотландиаг, ирландиаг æ.æнд.); бердзейнаг (нæуæгбердзей- наг, рагонбердзейнаг, византиаг); ал- байнаг æвзаг; сомехаг æвзаг æ.æнд.

курдский, таджикский, осетинский, скиф- ский, сарматский, аланский); славянская (см.: Славянские языки); германская (см.: Германские языки); балтийская (литов- ский, латышский, прусский); романская (см.: Романские языки); кельтская (шот- ландский, ирландский и др.); греческая (новогреческий, древнегреческий, визан- тийский); албанский язык; армянский язык и др.

Инициаль

Уæнджы (уидаджы, дзырды) рай- дайæн мыр. Абар: Медиаль. Финаль.

Инициаль

Иуонги (уедаги, дзурди) райдайæн мур. Рабарæ: Медиаль. Финаль.

Инициаль

(от лат initiālis ‘начальный’)

Начальный звук слога (основы, слова). Ср.:

Медиаль. Финаль.

Интерпозици

Домгæвазыгджын хъуыдыйады уæлæмхæст хъуыдыйад сæйраг хъуы- дыйады мидæг куы вæййы, уæд уый.

Интерпозици

Домгæвазуггин гъудиади уæлæнхæст гъудиадæ сæйраг гъудиади медæгæ ку фæууй, уæд е.

Интерпозиция

(от лат. inter ‘между’+ positio ‘положение’) Расположение придаточной части внутри главной в составе сложноподчиненного предложения.

Интерфикс

Дыууæ уидаджы ‘хсæн æвæрд аф- фикс.

Интерфикс

Дууæ уедагей æхсæн æвæрд аффикс.

Интерфикс

(от лат. inter ‘между’+ fixus ‘прикрепленный’) Аффикс, помещаемый между двумя корня- ми.

Инфикс

Уидаджы мидæг æвæрд аффикс.

Инфикс

Уедаги медæгæ æвæрд аффикс.

Инфикс

(от лат. in ‘в’+ fixus ‘прикрепленный’)

Аффикс, вставляемый в корень.

Инфинитив

Кæс: Мивдисæджы æбæлвырд формæ.

Инфинитив

Кæсæ: Мивдесæги æбæлвурд формæ.

Инфинитив

(от лат. infinitivus modus ‘неопределенный спо- соб’)

См.: Неопределенная форма глагола.

Иппæрдон номдартæ

Хъуыдыйы фæрцы кæй хатæм, уыцы æмбарынæдты нæмттæ. Кæс: Кон- кретон номдартæ.

Еппардон номдартæ

Гъудий фæрци ке хатæн, еци лæдæруйнæдти нæмттæ. Кæсæ: Кон- кретон номдартæ.

Отвлеченные (абстрактные) имена существительные

Названия свойств, качеств, действий, со- стояний, понятий. См.: Конкретные имена существительные.

Ирайнаг æвзæгтæ

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы къорд. Дихгонд цæуынц дæлкъорд- тыл: 1) ныгуылæн: курдаг, персайнаг,

Ирайнаг æвзæгтæ

Индоевропаг æвзæгти муггаги къуар. Дехгонд цæунцæ дæлкъуæрттæбæл:

1) нигулæн: курдаг, персайнаг, таджи-

Иранские языки

Группа языков индоевропейской языковой семьи. Делятся на подгруппы: 1) западную: курдский, персидский, таджикский, дари и

таджикаг, дари æ.а.д. – æгас æвзæгтæ; рагонперсайнаг, астæуккагперсайнаг, парфяйнаг æ.а.д. – мард æвзæгтæ; 2) скæсæйнаг: афгайнаг, памираг, ирон, ягнобаг æ.а.д. – æгас æвзæгтæ; ски- фаг, сæрмæттаг, алайнаг æ.а.д. – мард æвзæгтæ. Мард авестæйаг æвзагæн ис дыууæ дæлкъорды æвзæгты мини- уджытæ дæр (кæс: Авестæйы æвзаг).

каг, дари æ.у.и. – æгас æвзæгтæ; ра- гонперсайнаг, астæуккагперсайнаг, парфиайнаг æ.у.и. – мард æвзæгтæ; 2) скæсæйнаг: афгайнаг, памираг, ирон, ягнобаг æ.у.и. – æгас æвзæгтæ; ски- фаг, сæрмæттаг, алайнаг æ.у.и. – мард æвзæгтæ. Мард авестæйаг æвзагæн ес идууæ дæлкъуари æвзæгти минеугутæ дæр (кæсæ: Авести æвзаг).

т.д.– живые языки; древнеперсидский, среднеперсидский, парфянский и т.д. – мертвые языки; 2) восточную: афганский, памирские языки, осетинский, ягнобский и т.д.– живые языки; скифский, сарматский, аланский и т.д. – мертвые языки. Мертвый авестийский язык имеет признаки языков обеих подгрупп (см.: Авестийский язык).

Ирон æвзаг

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы ирайнаг къорды æвзаг. Дзурынц ыл Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны. Ис ын дыууæ диалекты: скæсæйнаг – ирон æмæ ныгуылæн – дыгурон.

Ирон æвзаг

Индоевропаг æвзæгти муггаги ирай- наг къуари æвзаг. Дзорунцæ ‘йбæл Цæгат æма Хонсар Иристони. Ес ин дууæ диалекти: скæсæйнаг – ирон æма нигулæн – дигорон.

Осетинский язык

Язык иранской группы индоевропейской языковой семьи. Распространен в Северной и Южной Осетии. Имеет два диалекта: во- сточный – иронский и западный – дигор- ский.

Иртæстгонд фæрссаг уæнгтæ Хъуыдыйады уæнгтæй искæцыйы хъуыды цы фæрссаг уæнгтæ фæбæл- вырддæр кæнынц æмæ иннæ уæнгтæй интонацийæ кæй фæиртасæм, уыдон. Иртæстгонд уæнгтæ хуымæтæг хъуы- дыйад кæнынц вазыгджындæр. Фысгæйæ иртæстгонд цæуынц æрхæцæн нысæнттæй – къæдзыг кæнæ тирейæ. Иртæстгонд æххæстгæнæнтæ, иртæстгонд фадатон дзырдтæ.

Æртæстгонд фæрсаг иуæнгтæ Гъудиади иуæнгтæй ескæций гъуди ци фæрсаг иуæнгтæ фæббæлвурддæр кæнунцæ æма иннæ иуæнгтæй инто- нацийæй ке фертасæн, етæ. Æртæст- гонд иуæнгтæ хумæтæг гъудиадæ кæнунцæ вазуггиндæр. Финсгæй æртæстгонд цæунцæ æрхуæцæн нисæнттæй – къæдзуг кенæ тирейæй. Æртæстгонд æнхæстгæнæнтæ, æртæстгонд фадуатон дзурдтæ.

Обособленные второстепенные чле- ны предложения

Второстепенные члены предложения, уточняющие или поясняющие член пред- ложения, к которому они относятся, выде- ляемые интонационно. Обособленные чле- ны осложняют простое предложение. На письме они отделяются знаками препина- ния – запятой или тире. Обособленные до- полнения, обособленные обстоятельства.

Иртæстон хауæн

Фæрссаг хауæн, дзуапп дæтты фæр- стытæн кæмæй? цæмæй? кæцæй?

Æртæстон хауæн

Фæрсаг хауæн, дзуапп дæттуй фæр- ститæн кæмæй? цæмæй? кæдæй?

Творительный (отложительный) па- деж

Косвенный падеж, отвечает на вопросы

кем? чем?

Искæй ныхас

Æндæр адæймаджы дзырдтæ авторы ныхасы мидæг. Комкоммæ ныхас. Фæрссаг ныхас. Авторы ныхæстæ.

Еске нихас

Æндæр адæймаги дзурдтæ автори нихаси медæгæ. Комкоммæ нихас. Фæрсаг нихас. Автори нихæстæ.

Чужая речь

Высказывание другого лица, которое включается в авторское повествование. Прямая речь. Косвенная речь. Слова авто- ра.

Испайнаг æвзаг

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы ромайнаг къорды æвзаг. Дзурынц ыл

Испайнаг æвзаг

Индоевропаг æвзæгти муггаги ромай- наг къуари æвзаг. Дзорунцæ ибæл

Испанский язык

Язык романской группы индоевропейской языковой семьи. Распространен в Испании,

Испанийы, АИШ-ы, Африкæ æмæ Латинаг Америкæйы иуæй-иу пад- дзахæдты æ.æнд.

Испаний, АЕШ-и, Африкæ æма Лати- наг Америки еуæй-еу паддзахæдти æ.æнд.

США, некоторых государствах Африки и Латинской Америки и др.

Историзм

Чи нал ис, ахæм фæзынд цы дзырд æвдисы, уый.

Историзм

Ка нæбал ес, уæхæн фæззинд ци дзурд æвдесуй, е.

Историзм

(от греч. historia ‘рассказ о прошлом’)

Слово, устаревшее в связи с исчезновением обозначаемых реалий.

Италиаг æвзаг

Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы ромайнаг къорды æвзаг. Дзурынц ыл Италийы, Ватиканы, АИШ-ы, Швей- царийы æ.æнд.

Италиаг æвзаг

Индоевропаг æвзæгти муггаги ромай- наг къуари æвзаг. Дзорунцæ ‘йбæл Италий, Ватикани, АЕШ-и, Швейца- рий æ.æнд.

Итальянский язык

Язык романской группы индоевропейской языковой семьи. Распространен в Италии, Ватикане, США, Швейцарии и др.

Иувæрсыг хъуыдыйад

Иу сæйраг уæнг (кæнæ сæйрат, кæнæ зæгъинаг) кæм вæййы, ахæм хуымæтæг хъуыдыйад. Кæс: Дывæрсыг хъуыдыйад.

Еувæрсуг гъудиадæ

Еу сæйраг иуонг (кенæ сæйрат, кенæ зæгъуйнаг) кæми фæууй, уæхæн хумæтæг гъудиадæ. Кæсæ: Дувæрсуг гъудиадæ.

Односоставное предложение

Простое предложение, в котором только один главный член – либо подлежащее, ли- бо сказуемое. См.: Двусоставное предло- жение.

Иугæнæг бæттæгтæ

Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты кæнæ бабæтгæвазыгджын хъуы- дыйады хæйтты бæттæгтæ.

Еугæнæг бæттæгтæ

Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ бабæтгæвазуггин гъудиади хæйтти бæттæгтæ.

Соединительные союзы

Союзы, соединяющие однородные члены или части сложносочиненного предложе- ния.

Иугæнæг хъæлæсон

Æххуысгæнæг морфемæ дыууæ æнæаразгæ бындуры кæрæдзийыл бæттынæн.

Еугæнæг гъæлæсон

Æнхусгæнæг морфемæ дууæ æнараз- гæ бундори кæрæдзебæл бæттунæн.

Соединительная гласная

Служебная морфема для соединения двух непроизводных основ слова.

Иумæйаг номдартæ

Бирæ иумыггаг предметты нæмттæ цы номдартæ нысан кæнынц, уыдон. Кæс: Сæрмагонд номдартæ.

Еумæйаг номдартæ

Берæ еумуггаг предметти нæмттæ ци номдартæ нисан кæнунцæ, етæ. Кæсæ: Сæрмагонд номдартæ.

Нарицательные имена существи- тельные

Имена существительные, называющие определенный предмет как представитель целого класса однородных предметов. См.: Собственые имена существительные.

Иунысаниуæгон дзырдтæ

Иу лексикон нысаниуæг цы дзырдтæн ис, уыдон.

Еунисанеуæгон дзурдтæ

Еу лексикон нисанеуæг ци дзурдтæн ес, етæ.

Однозначные слова

Слова, обладающие одним лексическим значением.

Иууидаг дзырдтæ

Сæ уидæгтæ æмхуызон цы дзырдтæн сты, уыдон.

Еууедагæ дзурдтæ

Сæ уедæгтæ еухузи ци дзурдтæн æнцæ, етæ.

Однокоренные слова

Слова, имеющие общий корень.

Иууидагон дзырдтæ

Еууедагон дзурдтæ

Однокорневые слова

Иунæг уидаг цы дзырдтæн ис, уыдон.

Еунæг уедагæ ци дзурдтæн ес, етæ.

Слова, имеющие только один корень.

Дигорско-русский словарь. Составитель Таказов Ф.М., к.ф.н.: Около 30000 слов. г. Владикавказ, Издательство «Алания», 2003. – 734 с. (реально 23 111 статей)

Осетинско-русский словарь под редакцией А.М.Касаева, Редактор издания Гуриев Т.А.: Около 28000 слов. 4-е издание. г.Владикавказ, Изд-во Северо-Осетинского института гуманитарных исследований, 1993. – 384 с. (реально 23 014 статей)

Составил В.И. Абаев. Редактор издания М.И. Исаев: Около 25000 слов. Издание второе, исправленное и дополненное. г. Москва, Изд-во «Советская энциклопедия», 1970. – 584 с. (реально 25 227 статьи)

Использованы материалы из книг: Осетинские обычаи. Составитель Гастан Агнаев. Рецензенты Камал Ходов, Геор Чеджемты. – Владикавказ, «Урсдон», 1999 – 172 с.;
Ирон æгъдæуттæ. Чиныг сарæзта Агънаты Гæстæн. Рецензенттæ Ходы Камал æмæ Чеджемты Геор. – Дзæуджыхъæу, «Урсдон», 1999 – 176 с.;
Этнография и мифология осетин. Краткий словарь. Составили Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. – Владикавказ, 1994 – 284 с. ( 1 072 статьи)

Фразеологический словарь осетинского языка. Составил Дзабиты З. Т. Редактор издания Дзиццойты Ю. А.: 2-е дополненное издание. г. Цхинвал, Полиграфическое производственное объединение РЮО, 2003. – 448 с. (5 241 статя)

Осетинский орфографический словарь, около 58 тысяч слов. Научно-популярное издание. Составители: Н. К. Багаев, Х. А. Таказов. Издательство «Алания», – Владикавказ, 2002 г. — 688 с. (реально 49 770 статей)

Составил: Гацалова Л.Б. Книга издана в авторской редакции. Северо-Осетинский институт гуманитарных и социальных исследований – Владикавказ: РИО СОИГСИ, 2007. — 140 с. (527 статей)

Сарæзтой Мамсыраты Озкан Темурленк æмæ Мамсыраты Озканы чызг Ирмæ Темурленк. Ныртæккæ дзы ис 5609 уацхъуыды. Куыст ма йыл цæуы. Осетинско-Турецкий словарь. Составили Мамсыраты Озкан Темурленк и Мамсыраты Ирма Темурленк. В настоящее время содержит 5609 статей. В стадии разработки.

Некоторые фразы спрашивают чаще других. Ниже подборка; а ещё на сайте есть разговорник.


Как дела? — Куыд у?
хорошо — дзæбæх
плохо — æвзæр
нормально — ницы мын у или сабыргай (букв. „потихоньку; по чуть-чуть“)

Что делаешь? — Цы кусыс?
сижу — бадын
лежу — хуыссын
кушаю — хæрын
телевизор смотрю — теликмæ кæсын

Ты еще занят? — Нæма дæ ’вдæлы?
Спокойной ночи! — Хæрзæхсæв у!
Ты очень хороший друг)))) — Дæ дæ мæ хорз æмбал.
До завтра. — Райсом та фембæлдзыстæм. (буквально „Завтра ещё встретимся“)

Извини что трубку не беру,я занят(а). — Хатыр, нæ мæ вдæлы, æмæ уый тыххæй хæтæл нæ исын.
Я на работе, не могу говорить. — Мæ бон дзурын нæу, кусгæ кæнын (или „…куысты дæн“).
Почему трубку не брал(а)? — Хæтæл цæуылнæ истай?

Где ты ходишь?— Кæм дæ, кæм? (или более панибратский вариант: „Кæм рабыр-бабыр кæныс?“)
Я дома. — Нæхимæ дæн.
Пойдем со мной.— Мемæ цом!
сейчас иду.— Цæуын!
Скучаю по тебе.— Мысын дæ.

Я думаю мы с ним будем хорошими друзьями. —- Æнхъæлдæн æмæ хорз хæлæрттæ йемæ суыдзыстæм.
Я уважаю его как человека. — Стыр аргъ йын кæнын куыд адæймагæн.
Мы с тобой все решили. — Демæ алыг кодтам алцыппæтдæр. (по-осетински конкретнее звучит)))
Я скоро выйду замуж. — Тагъд рæстæджы моймæ цæуын.

Идея и русский текст Володиной К. (из лезгинского форума на самом деле).
Спасибо Колиевой Зари за поправки к осетинскому тексту.

как дела

  • 1
    ныхас

    козбау ныхас – вкрадчивая речь

    барджын ныхас – веское слово

    3) разговор, беседа, диалог

    ныхасыздæхт – лингв. диалект, говор

    ныхасы сæр – тема разговора

    ныхасы хай – грам. часть речи

    ныхасы хатт – говор

    ныхас исын – брать слово; выступать с речью, докладом

    ныхас баппарын, ныхас фæтъыссын – ввернуть слово, вмешаться в чужой разговор, бросить реплику

    ныхæстыл схæцын – заняться разговорами

    Лæппу ракодта, уæдæ цы уыдаид, бæлæтты ныхас кæрæй-кæронмæ æлдары фырт æмæ Ацырухсæн. – Мальчику ничего больше не оставалось, как передать сыну князя и Ацырухс разговор голубей. (Брытъиаты Е., Ацырухс)

    ныхас цæуы – идёт молва

    Иронско-русский словарь > ныхас

  • 2
    æддиауæй

    со стороны; снаружи, извне; в стороне

    Цæдисы разамонджытæ та фылдæр хатт уыцы хъуыддæгтæм æддиауæй фæкæсынц. – А руководители Союза, как правило, смотрят на эти дела со стороны. («Мах дуг», 2001, №9)

    Æддиауæй зынди Шевардины фидар – сармадзаны дыууæ æхстбæрцы йæм уыдаид. – В стороне виднелась Шервадинская крепость – расстояние до нее было примерно в два пушечных выстрела. (П. Мериме, Взятие редута. Тæлмацгæнæг – Хъодзаты Æ.)

    Иронско-русский словарь > æддиауæй

  • 3
    баун

    деться, стать

    ци бадæ? − куда ты делся?; как (стали) твои дела?

    Дигорско-русский словарь (Осетинский) > баун

См. также в других словарях:

  • как дела? — нареч, кол во синонимов: 3 • как делишки (1) • как настроение (1) • как сам? (1) …   Словарь синонимов

  • Как дома, как дела? (фильм) — Как дома, как дела? Жанр Киноповесть Режиссёр Самвел Гаспаров Оператор Сергей Филиппов Кинокомпания Киностудия им. М. Г …   Википедия

  • Как дома, как дела? — Жанр Киноповесть Режиссёр Самвел Гаспаров Оператор Сергей Филиппов Кинокомпания Киностудия им. М. Горько …   Википедия

  • КАК ДОМА, КАК ДЕЛА — «КАК ДОМА, КАК ДЕЛА?», СССР, киностудия ИМ. М.ГОРЬКОГО, 1987, цв., 87 мин. Лирическая киноповесть. О жизни тбилисских ребят в предвоенные и военные годы. Мика провожает на фронт отца и остается в семье за старшего. На его плечи ложатся заботы о… …   Энциклопедия кино

  • Как дела? — Дела идут, контора пишет, / а конторщик еле дышит, // а касса денег не даёт // а мастер деньги выдаёт (от погов. дела идут, кон­тора пишет о бурной деятельности) вопрос; ответ не по существу …   Живая речь. Словарь разговорных выражений

  • Как дела? — Дела все в папках — вопрос; ответ не по существу …   Живая речь. Словарь разговорных выражений

  • Как дела? — Как легла, так и дала — Когда рожу, тогда скажу ( дать позволить вступить в половую связь, отдаться мужчине; грубовато) вопрос; ответ не по существу …   Живая речь. Словарь разговорных выражений

  • (- )Как дела? — Как легла, так и дала. — Короткая невнятная реплика на вопрос говорят о нежелании человека обсуждать эту тему, отказе от продолжения разговора …   Словарь народной фразеологии

  • Как дела? — Мыль верёвку — вопрос; ответ о плохих делах …   Живая речь. Словарь разговорных выражений

  • Как дела? — Пока не родила — Когда рожу, тогда скажу ( дать позволить вступить в половую связь, отдаться мужчине; грубовато) вопрос; ответ не по существу …   Живая речь. Словарь разговорных выражений

  • (- )Как дела? — Пока не родила! — Короткая невнятная реплика на вопрос говорят о нежелании человека обсуждать эту тему, отказе от продолжения разговора …   Словарь народной фразеологии

Ирон æвзаджы клуб

Дзурут иронау

Дубляж мультфильмов на осетинский язык

Осети́нский язы́к


В осетинском языке выделяют два диалекта — диго́рский (распространён на западе РСО-А и в Кабардино-Балкарии) и иро́нский (на остальной территории РСО—А и в Южной Осетии) — различия между ними значительны. Говорящие на разных диалектах обычно плохо понимают друг друга, если не имеют достаточного опыта общения на ином диалекте. Обычно носители дигорского диалекта (около 1/6 говорящих) владеют и иронским, но не наоборот.

В Южной Осетии иронский диалект представлен двумя основными говорами — кударским (основной по числу носителей) и ксанским. Первый (называемый также кударо-джавским, джавским) характеризуется регулярными переходами согласных (дз в дж и др.) и качеством гласных переднего ряда. В южных говорах больше грузинских заимствований, в северных на месте тех же заимствований — русские корни (например, «роза» на севере называется розæ, а на юге уарди). Некоторые авторы выделяют кударский говор в качестве диалекта (в частности, на основании особой парадигмы будущего времени глагола).

В литературе описано более дробное деление на говоры, однако в современных условиях происходит нивелирование незначительных отличий в смешанном населении городов и крупных селений.

До 1937 года дигорский диалект осетинского языка в РСФСР считался языком, для него был разработан специальный алфавит, основана литературная традиция. Однако в 1937 году дигорский алфавит был объявлен «контрреволюционным», а дигорский язык был вновь признан диалектом осетинского языка.

Сегодня на дигорском диалекте существуют литературная традиция, выходит газета «Дигори хабарттæ» и литературный журнал «Ирæф», издан объёмный дигорско-русский словарь, работает Дигорский драматический театр. Конституция РСО-А по сути признаёт оба диалекта осетинского языка государственными языками республики, в ст. 15 говорится:

1. Государственными языками Республики Северная Осетия—Алания являются осетинский и русский.

2. Осетинский язык (иронский и дигорский диалекты) является основой национального самосознания осетинского народа. Cохранение и развитие осетинского языка являются важнейшими задачами органов государственной власти Республики Северная Осетия-Алания.

В основу литературного осетинского языка положен иронский диалект (с незначительными лексическими заимствованиями из дигорского), на нём вещает Северо-Осетинское радио и телевидение, выходит ежедневная республиканская газета «Рæстдзинад». Основоположником осетинской литературы считается поэт Константин Леванович Хетагуров (осет. Хетæгкаты Къоста).

Различия между диалектами

Дигорский и иронский диалекты осетинского языка различаются, в основном, в фонетике и лексике, в меньшей степени в морфологии (в частности, расхождения в системе падежей и несовпадающий набор продуктивных словообразовательных суффиксов).

В дигорском, например, нет гласного /ы/ — иронскому /ы/ в дигорском диалекте соответствуют /у/ или /и/: мыд — муд «мёд», сырх — сурх «красный», цыхт — цихт «сыр». В дигорском не произошла палатализация заднеязычных к, г, къ с переходом в ч, дж, чъ соответственно; отсюда: ирон. чызг (из *кызг) — диг. кизгæ «девушка», карчы (из карк-ы) — карки «курицы» (родительный падеж) и т. д.

Между диалектами есть большое число лексических расхождений. Это слова, которые в обоих диалектах абсолютно различны, слова созвучные, но с выходом за рамки обычных фонетических соответствий и слова, различающиеся употреблением. Среди совершенно различных в двух диалектах слов можно назвать гæды — тикис «кошка», тæбæгъ — тефсег «тарелка», æвзæр — лæгъуз «плохой», рудзынг — къæразгæ «окно», æмбарын — лæдæрун «понимать» и другие. По данным М. И. Исаева в дигорском диалекте до 2500 слов, которых нет в иронском.

Грамматические различия сводятся к отсутствию в дигорском комитатива (совместного падежа): ирон. æмбалимæ — диг. æмбали хæццæ «с другом» (где -имæ падежное окончание, а хæццæ — послелог). В остальном набор грамматических категорий совпадает, хотя во многом различны падежные и временные показатели (например, местный внешний падеж на -ыл в иронском и на -бæл в дигорском: æвзагыл — æвзагбæл «на языке»).

Во многих дигорских словах сохранился показатель именительного падежа -æ, утраченный в иронском диалекте: чызг — кизгæ «девушка», мыст — мистæ «мышь», мад — мадæ «мать». В дигорском диалекте есть ряд суффиксов, которые не представлены в иронском — например, -гон (дон «вода», донгон «у воды»).

Оба осетинских диалекта, в свою очередь, делятся на говоры (см., например, кударо-джавское наречие осетинского языка).

Некоторые примеры соответствий между иронским и дигорским диалектами представлены в таблице:

Иронский диалект Дигорский диалект Перевод
Салам! Салам! Привет!
Куыд у? Куд æй? Как дела?
Хорз. Хуарз. Хорошо.
Чи дæ уарзы? Ка дæ уарзуй? Кто тебя любит?
Дæ фыд кæм и? Дæ фидæ кæми ’й? Где твой отец?
Цы кæныс? Ци кæнис? [chi kænis] Что с тобой?
Ме ’мбалимæ рацу-бацу кæнын. Ме ’нбали хæццæ рацо-бацо кæнун.  C другом (подругой) прогуливаюсь.
Стыр Хуыцауы хорзæх нæ уæд! Устур Хуцауи хуæрзæнхæ нæ уæд! Пусть нашей будет благодать Великого Бога!

Ирон æвзаджы клуб

Дзурут иронау

Дубляж мультфильмов на осетинский язык

Осети́нский язы́к


В осетинском языке выделяют два диалекта — диго́рский (распространён на западе РСО-А и в Кабардино-Балкарии) и иро́нский (на остальной территории РСО—А и в Южной Осетии) — различия между ними значительны. Говорящие на разных диалектах обычно плохо понимают друг друга, если не имеют достаточного опыта общения на ином диалекте. Обычно носители дигорского диалекта (около 1/6 говорящих) владеют и иронским, но не наоборот.

В Южной Осетии иронский диалект представлен двумя основными говорами — кударским (основной по числу носителей) и ксанским. Первый (называемый также кударо-джавским, джавским) характеризуется регулярными переходами согласных (дз в дж и др.) и качеством гласных переднего ряда. В южных говорах больше грузинских заимствований, в северных на месте тех же заимствований — русские корни (например, «роза» на севере называется розæ, а на юге уарди). Некоторые авторы выделяют кударский говор в качестве диалекта (в частности, на основании особой парадигмы будущего времени глагола).

В литературе описано более дробное деление на говоры, однако в современных условиях происходит нивелирование незначительных отличий в смешанном населении городов и крупных селений.

До 1937 года дигорский диалект осетинского языка в РСФСР считался языком, для него был разработан специальный алфавит, основана литературная традиция. Однако в 1937 году дигорский алфавит был объявлен «контрреволюционным», а дигорский язык был вновь признан диалектом осетинского языка.

Сегодня на дигорском диалекте существуют литературная традиция, выходит газета «Дигори хабарттæ» и литературный журнал «Ирæф», издан объёмный дигорско-русский словарь, работает Дигорский драматический театр. Конституция РСО-А по сути признаёт оба диалекта осетинского языка государственными языками республики, в ст. 15 говорится:

1. Государственными языками Республики Северная Осетия—Алания являются осетинский и русский.

2. Осетинский язык (иронский и дигорский диалекты) является основой национального самосознания осетинского народа. Cохранение и развитие осетинского языка являются важнейшими задачами органов государственной власти Республики Северная Осетия-Алания.

В основу литературного осетинского языка положен иронский диалект (с незначительными лексическими заимствованиями из дигорского), на нём вещает Северо-Осетинское радио и телевидение, выходит ежедневная республиканская газета «Рæстдзинад». Основоположником осетинской литературы считается поэт Константин Леванович Хетагуров (осет. Хетæгкаты Къоста).

Различия между диалектами

Дигорский и иронский диалекты осетинского языка различаются, в основном, в фонетике и лексике, в меньшей степени в морфологии (в частности, расхождения в системе падежей и несовпадающий набор продуктивных словообразовательных суффиксов).

В дигорском, например, нет гласного /ы/ — иронскому /ы/ в дигорском диалекте соответствуют /у/ или /и/: мыд — муд «мёд», сырх — сурх «красный», цыхт — цихт «сыр». В дигорском не произошла палатализация заднеязычных к, г, къ с переходом в ч, дж, чъ соответственно; отсюда: ирон. чызг (из *кызг) — диг. кизгæ «девушка», карчы (из карк-ы) — карки «курицы» (родительный падеж) и т. д.

Между диалектами есть большое число лексических расхождений. Это слова, которые в обоих диалектах абсолютно различны, слова созвучные, но с выходом за рамки обычных фонетических соответствий и слова, различающиеся употреблением. Среди совершенно различных в двух диалектах слов можно назвать гæды — тикис «кошка», тæбæгъ — тефсег «тарелка», æвзæр — лæгъуз «плохой», рудзынг — къæразгæ «окно», æмбарын — лæдæрун «понимать» и другие. По данным М. И. Исаева в дигорском диалекте до 2500 слов, которых нет в иронском.

Грамматические различия сводятся к отсутствию в дигорском комитатива (совместного падежа): ирон. æмбалимæ — диг. æмбали хæццæ «с другом» (где -имæ падежное окончание, а хæццæ — послелог). В остальном набор грамматических категорий совпадает, хотя во многом различны падежные и временные показатели (например, местный внешний падеж на -ыл в иронском и на -бæл в дигорском: æвзагыл — æвзагбæл «на языке»).

Во многих дигорских словах сохранился показатель именительного падежа -æ, утраченный в иронском диалекте: чызг — кизгæ «девушка», мыст — мистæ «мышь», мад — мадæ «мать». В дигорском диалекте есть ряд суффиксов, которые не представлены в иронском — например, -гон (дон «вода», донгон «у воды»).

Оба осетинских диалекта, в свою очередь, делятся на говоры (см., например, кударо-джавское наречие осетинского языка).

Некоторые примеры соответствий между иронским и дигорским диалектами представлены в таблице:

Иронский диалект Дигорский диалект Перевод
Салам! Салам! Привет!
Куыд у? Куд æй? Как дела?
Хорз. Хуарз. Хорошо.
Чи дæ уарзы? Ка дæ уарзуй? Кто тебя любит?
Дæ фыд кæм и? Дæ фидæ кæми ’й? Где твой отец?
Цы кæныс? Ци кæнис? [chi kænis] Что с тобой?
Ме ’мбалимæ рацу-бацу кæнын. Ме ’нбали хæццæ рацо-бацо кæнун.  C другом (подругой) прогуливаюсь.
Стыр Хуыцауы хорзæх нæ уæд! Устур Хуцауи хуæрзæнхæ нæ уæд! Пусть нашей будет благодать Великого Бога!

      
Цыбыр     

   дзырдуат

               1.Мæ райгуырæн бæстæ

Ирыстон-Осетия

Уæрæсе- Россия

Дзæуджыхъæу —
Владикавказ

Мæскуы- Москва

Мæ райгуырæн
бæстæ-моя родина

Мæ мад-моя мама

2. Ахуыр кæнæм
салам дæттын.

Райсом-утро     

Хæрзæхсæв-спокойной
ночи

Бон-день

Изæр-вечер

Дæ-твой,твоя,твое

Уæ-ваш,ваша

Æгасцу-здравствуй

Салам-привет

Æгас цæут-здравствуйте

Хæрзбон-до
свидания

Фæндараст-до
свидания

Ном-имя

Куыд-как

Цæрын-живу

3. Базонгæ
 у
æм!

Æз-я ,Ды-ты

Уый-он

Чызг-девочка

Лæппу-мальчик

Саби-ребенок

Базонын-узнать

Мæн фæнды-я хочу

Чи дæ-кто ты

Зæгъ-скажи

Иу-один

Дыууæ-два

Æртæ-три

Цыппар-четыре

Фондз-пять

4. Фыццаг хатт скъоламæ.

Цы-что, мæнæ-вот

Скъола(тæ)-школа

Скъоладзау(тæ)-школьники

Кълас-класс

Урок(тæ)-урок

Ахуыргæнæг-учитель

Ахуырдзау(тæ)-ученики

Директор-директор

Сывæллон-ребенок

Æхсæз-шесть

Авд-семь

Аст-восемь

Фараст-девять

Дæс-десять

5. Нæ
кълас.

Фæйнæг-доска

Мел-мел

Къул-стена

Дуар-дерь

Рудзынг-окно

Бандон-стул

Стъол-стол

Скъапп-шкаф

Дидинæг-цветок

Къуыри-неделя

Къуырисæр-понедельник

Дыццæг-вторник

Æртыццæг-среда

6. Ис мæ
хызыны
абет
æ.

Пенал-пенал

Чиныг-книга

Тетрад-тетрадь

Хызын-портфель

Кърандас (кърандæстæ)-карандаш

Альбом(тæ)-альбом

Фыстхалæн-ластик

Ахорæн(тæ)-краски

Растхахгæнæн-линейка

Кæй-чей,чья,чье

Уарзын-люблю

Цард-жизнь

Зонд-ум

Хæзнадон-сокровищница

Суадон-родник

7.Мах ахуыр кæнæм.

Мах-мы

Ахуыркæнын-учиться

Фыссын-писать

Ми кæнын-делать

Дзурын-говорить

Нымайын-считать

Амонын-объяснять

Хъазын-играть

Иронæвзаг-осетинский язык

Иронæвзаджы урок-урок осетинского языка

Кæсыны урок-урок чтения

Мæтематикæйы урок-урок математики

Фыссыны,зарыны урок-урок письма,пения

Цыппæрæм-четверг,майрæмбон-пятница

Ныв кæныны урок-урок рисования

8.Абон радгæс дæн æз,радгæс!

Радгæс-дежурный

Абон-сегодня

Кусын-работать

Сæрфын-вытирать

Дон кæнын-поливать

Дзуаппдæттын-отвечать

Чъизи-грязный

Иууылдæр-все

Амнæй-отсутствовать

Ам не сты-отсутствуют

Ныртæккæ-сейчас

Дæн-есть

9. Мах хъазæм.

Лæууын-стоять

Бадын-сидеть

Исты- что-нибудь

Порти-мяч

Хъæлдзæг-веселый,весело

Фæлладуадзын-отдыхать

Гæпп
к
æнын-прыгать

10.Нæ
бинонт
æ

Бинонтæ-семья

Дада-дедушка

Фыд-отец

Мад-мать

Æфсымæр-брат

Хо-сестра

Нана-бабушка

Хистæр-старший

Кæстæр-младший

11.Нæ 
бинонтæ
кусынц.

Æхсын-мыть

Æххуыс кæнын-помогать

Æфснайын-убирать

Ауындзын-вешать

Рыг-пыль

Хуыз-цвет

Сырх-красный

Сау-черный

Урс-белый

Бур-желтый

Цъæх,кæрдæгхуыз-
зеленый

Цъæх,æрвхуыз-
синий

Морæ-коричневый

Ныв-картина,рисунок

Мæрзын-подметать

12.Фæлладуадзæн
р
æстæг.

Улæфын-отдыхаю

Бийын-вязать

Кафын-танцевать

Газет(тæ)-газата

Телевизор-телевизор

Ныхаскæнын-разговаривать

Аргъау-сказка

Æмдзæвгæ-стихотворение

13.Мах цæрæм
ам.

Хæдзар-дом

Цар-потолок

Уат-комната

Бынат-место

бирæуæладзыгон
х
æдзар-многоэтажный дом

асинтæ-лестницы

цал-сколько

гыццыл-маленький

стыр-большой

рæсугъд-красивый

фыдынд-некрасивый

ды та-а ты

о –да

нæ-нет

14.Нæ
уазæгуаты
цы ис?

Уазæгуат-гостиная

Тæрхæг-полка

Диван-диван

Астæу-середина

Цур-возле,около

Ауыгъду-висит

Къæлæтджынбандон-кресло

Æви-или

15.Нæ
хуыссæнуаты
цы ис?

Хуыссæнуат-спальня

Ног сынтæг-кровать

Баз-подушка

Гобан-матрас

Хъаццул-одеяло

Дзаумæттыскъапп-шифоньер

Цырагъ-светильник

Кæсæн-зеркало

Фынæй
к
æнын-спать

16.Цы ми кæнæм
н
æ цæлгæнæны?

Цæлгæнæн-кухня

Хæринаг-еда

Пец-печь

Уазалгæнæн-холодильник

Тæбæгъ-тарелка

Къус-миска

Тебæ-сковородка

Цайдан-чайник

Уидыг-ложка

Кард-нож

Вилкæ-вилка

17.Райсомæй
æмæ
из
æрæй
м
æхи æхсын.

Хинайæн-ванна

Найын-купаться

Сапон-мыло

Хисæрфæн-полотенце

Цæсгом-лицо

Къухтæ-руки

Дзыккутæфасын-расчесывать
волосы

Уайтагъд-неожиданно

Исын (райстон)-брать

Æрбацъæх,æрбабон-рассвело

Фын-сон

18.Сабиты уат

Сахат-часы

Хъазæн(тæ)-игрушка

Иту-утюг

Глобус-глобус

Компьютер-компьютер

Орден-орден

Уым-там

19.Фæззæг

Фæззæг-осень

Ралæууыд
ф
æззæг-наступила
осень

Æмбырд кæнын-собирать

Æвæрæнтæ
к
æнын-запасаться

Дыргъ(тæ)-фрукты

Уыг-сова

Сыф(тæ)-лист

Арв-небо

Тар-темный

Бæлас-дерево

Уарыкъæвда-идет
дождь

Нас-тыква

Кæуын-плакать

Æнкъардæй-грустно

Уалдзæг-весна

20.Нæ
кæрты

Кæрт-двор

Мигъ-облако

Уазал-холодно

Фæуазал-похолодало

Хур-солнце

Зæхх-земля

Арæх-часто

Мæй(тæ)-месяц

Исын-беру

Сис-перо,забор

Уынын-видеть

21.Хæдзарон
м
æргътæ

Хæдзарон
м
æргътæ-домашние
птицы

Карк-курица

Хъаз-гусь

Бабыз-утка

Гогыз-индюк

Цъиу-цыпленок

Кæркдон-курятник

Сызгъæринкъоппа-золотой
гребешок

Уидзын-собирать

Пайда-польза

Цоппай кæнын-топтаться
на месте

Хъулон-мулон-пестрый,разноцветный

Бумбули-пух

Коммæкæсын-
слушаться

22.Хæдзарон
ц
æрæгойтæ

Хъуг-корова

Род-теленок

Уæрыкк
æрыччытæ)-ягненок

Бæх(тæ)-лошадь

Байраг (байрæгтæ)-жеребенок

Хæрæг
æрджытæ)-осел

Къæлæу-ослик

Сæгъ-коза

Сæныкк-козленок

Куыдз (куыйтæ)-собака

Къæбыла(тæ)-щенок

Гæды(тæ)-кошка

Гæдыйы
л
æппын-котенок

Æхсыр-молоко

Царв-топленое масло,цыхт-сыр

Хъаймагъ-сметана

23.Боныхъд
зымаджы

Митытъыфыл-снежинка

Хауын-падать

Боныхъад-погода

Арах-часто

Миткъуыбар-снежок

Къуыбыр-горка

Бырын-кататься

24. Æз
уарзын дзоныгъыл бырын

Миткъуыбæрттæ-снежки

Дзоныгъ-санки

Къахдзоныгътæ-лыжи

Къахкъæлæттæ-коньки

Митын лæг-снеговик

Дард-далеко

25.Мæ
фид
æны дæсныйад

Дæсныйад-профессия

Постхæссæг-почтальон

Хæдтæхæг-летчик

Аразæг-строитель

Уæйгæнæг-продавец

Дохтыр-доктор

Дзæбæх
к
æнын-лечить

Уæй
к
æнын-продавать

Рынчын-больной

Хæринаг-еда

Хæринаггæнæг-повар

Шофыр-шофер

26. Мæ
боны ф
æтк

Боны фæтк-режим
дня

Райсомæй-утром

Бонæй-днем

Изæрæй-вечером

Æхсæвы-ночью

Аходæн
х
æрын-завтракать

Сихор хæрын-обедать

Æхсæвæр
х
æрын-ужинать

Схуыссын-ложиться

Цал сахатыл?-во сколько?

Рæстæг
цас у?-сколько времени?

27.Буары хæйттæ

Буар-тело

Сæр-голова

Цæсгом-лицо

Хъус-ухо

Цæст-глаз

Рус-щека

Фындз-нос

Был-губа

Дæндаг-зуб

Æвзаг-язык

Дзых-рот

Фæсонтæ-спина

Къух-рука

Къах-нога

Къæбæлдзыг-кучерявая

Даргъ-длинный

28. Дзаумæтты
дуканийы

Дзаума-вещь

Цас у йæ
аргъ-сколько стоит?

Сом-рубль

Туман-10 рублей

Хæдон-рубашка

Хæлаф-штаны

Къаба-платье

Худ-шапка

Хъуырбæттæн-шарф

Æрмкъухтæ-варежки

Цырыхъхъытæ-сапоги

Æлхæнын-покупать

Раласын-снять

Æвзарын-выбирать

Кæсæнмæ
кæсын
— смотреться в зеркало

Чъынды-жадный

29.Хойрæгты
дуканийы

Хойрæгты
дукани-продуктовый магазин

Барын-взвешивать

Цæхх-соль

Сæкæр-сахар

Æхсыр-молоко

Пырындз-рис

Дзул-хлеб

Дзидза-мясо

Цыхт-сыр

Царв-масло

Кæсаг-рыба

Айк-яйцо

Къафетт-конфета

Кæстæр-младший

Фæрдгуытæ-бусы

30. Нæхи
ц
æттæ
к
æнæм
б
æрæгбонмæ

Куывд-праздник

Хи цæттæ кæнын-готовиться

Лыг кæнын-резать

Фыцын-варить

Стигъын-чистить

Рæвдз кæнын-готовить

Æвæрын-ставить

Уæливых-пирог с сыром

Ссад-мука, арынг-корыто

Картофджын-пирог с картошкой

Насджын-пирог с тыквой

Давонджын-пирог с черемшой

Къабускаджын-пирог с капустой

Лывзæ-мясное рагу, хæрзад-вкусно

Дзыкка-кушанье из муки и сыра                                                                            

Хъæрмхуыпп-суп, мисын-кефир

31. Уалдзæг

Уалдзæг-весна

Хъал кæнын-просыпаться

Ахстон-гнездо

Æрбатæхын-прилететь

Тайын-таять

Хуры тынтæ-лучи солнца

Сылгоймаг-женщина

Тавы хур-греет солнце

Æрттиваг-блестящий

32. Дард балцы

Балц-путешествие

Хæрæг-осел

Трамвай-трамвай

Автобус-автобус

Нау-лодка

Фæндаг-дорога

Рог машинæ-легковая машина

Æнхъæлмæ кæсын-ждать

Хъæрæй-громко

Мыдуаг мита-баловство

Кæстæр –младший

Хистæр –старший

Бынат дæттын-уступать место

33. Мæ
у
æгъд
р
æстæг

Уæгъд
р
æстæг-свободное
время

Æмбал-друг

Уым-там

Арæх-часто

Тезгъо кæнын-гулять

Цæугæдоны
был-на берегу реки

Улæфын-дышать

Сыгъдæг-чистый

Уæлдæф-воздух    

34. Чи цы ми фæкæны
ф
æсурокты?

Фæсурокты-после
уроков

Къорд-кружок

Хъæбысæй
х
æцын-бороться

Фæндырæй
ц
æгъдын-играть на
гармошке

Аивадон скъола-школа искусств

Тынг-очень

Къам-фото

Худын-смеяться

Кæуын-плакать

Кæсын-смотреть

Цин кæнын-радоваться   

  • Нет информации перевод на английский
  • Нет товара перевод на английский
  • Нет перевод на чеченском языке
  • Нет спасибо перевод на немецкий
  • Нет желания перевод на английский